{"id":132,"date":"2023-08-22T01:15:23","date_gmt":"2023-08-21T23:15:23","guid":{"rendered":"https:\/\/16mm.com.pl\/?p=132"},"modified":"2023-08-22T03:01:38","modified_gmt":"2023-08-22T01:01:38","slug":"biografia-niecodzienna","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/2023\/08\/22\/biografia-niecodzienna\/","title":{"rendered":"Biografia niecodzienna"},"content":{"rendered":"\n

Cho\u0107 w ostatnich latach Oscary stale budz\u0105 kontrowersje zar\u00f3wno w\u015br\u00f3d krytyk\u00f3w jak i widz\u00f3w, to informacje o zdobytych nominacjach czy nagrodach wci\u0105\u017c zdaj\u0105 si\u0119 dzia\u0142a\u0107 jak wabik przyci\u0105gaj\u0105c do kin t\u0142umy widz\u00f3w. A co za tym idzie, nap\u0119dzaj\u0105c produkcj\u0119 kolejnych reprezentuj\u0105cych dany typ tytu\u0142\u00f3w. Sugeruj\u0105c si\u0119 tym mo\u017cna by stwierdzi\u0107, i\u017c otwieraj\u0105ca XXI wiek dekada nale\u017ca\u0142a do filmu biograficznego, czyli, w najwi\u0119kszym uproszczeniu, takiego, \u201ekt\u00f3ry ukazuje \u017cycie prawdziwej osoby \u017cyj\u0105cej w przesz\u0142o\u015bci lub obecnie\u201d[1]. U\u015bci\u015blaj\u0105c, zwykle jednak chodzi o osoby s\u0142awne, cenione lub podziwiane. Najcz\u0119\u015bciej polityk\u00f3w, sportowc\u00f3w czy artyst\u00f3w.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mimo \u017ce we wspomnianym dziesi\u0119cioleciu zaledwie jeden biopic<\/em> (Pi\u0119kny umys\u0142<\/em> [R. Howard, 2002]) zdoby\u0142 t\u0119 najwa\u017cniejsz\u0105 statuetk\u0119, to w samym roku 2005 w g\u0142\u00f3wnej kategorii nominowane by\u0142y a\u017c trzy biografie \u2013 Ray<\/em> (T. Hackford, 2004), Aviator<\/em> (M. Scorsese, 2004) oraz Marzyciel<\/em> (M. Forster, 2004). Nierzadko m\u00f3wi si\u0119, i\u017c Ameryka\u0144ska Akademia Filmowa po prostu bardzo lubi produkcje o znanych i lubianych, a wcielenie si\u0119 w tak\u0105 posta\u0107 zwi\u0119ksza szans\u0119 zdobycia tej, wci\u0105\u017c najwa\u017cniejszej, filmowej statuetki. Potwierdzenia takiej tezy nie trzeba d\u0142ugo szuka\u0107. Wystarczy zerkn\u0105\u0107 na listy zwyci\u0119zc\u00f3w. W pierwszej dekadzie XXI wieku pojawi tam si\u0119 zatem Adrien Brody wcielaj\u0105cy si\u0119 we W\u0142adys\u0142awa Szpilmana (Pianista<\/em> [R. Pola\u0144ski, 2002)]), Nicole Kidman jako Virginia Woolf (Godziny<\/em> [S. Daldry, 2002]) czy Jamie Foxx odgrywaj\u0105cy rol\u0119 Raya Charlesa (Ray<\/em>), by wskaza\u0107 zaledwie kilku. Nie jest to jednak nowe zjawisko \u2013 role rzeczywistych postaci nagradzane by\u0142y Oscarami ju\u017c od pocz\u0105tku ich przyznawania. Na trzeciej, odbywaj\u0105cej si\u0119 w 1930 roku, gali statuetka w kategorii \u201enajlepsza rola m\u0119ska\u201d pow\u0119drowa\u0142a do George\u2019a Arlissa graj\u0105cego brytyjskiego polityka \u2013 Benjamina Disraeli. Sam za\u015b film Disreali<\/em> (A. E. Green, 1929) podawany bywa jako prototypowy dla kina biograficznego[2].<\/p>\n\n\n\n

Podobnie jak inne gatunki filmowe, tak i kino biograficzne wywo\u0142uje skrajne emocje. W przypadku biografii, z jednej strony \u2013 poprzez wybranie uwielbianego bohatera \u2013 mo\u017cna przyci\u0105gn\u0105\u0107 przed ekrany t\u0142umy widz\u00f3w, z drugiej produkcje te bywaj\u0105 silnie krytykowane. Po\u015br\u00f3d zarzut\u00f3w najcz\u0119\u015bciej spotka\u0107 si\u0119 mo\u017cna z tymi dotycz\u0105cymi nadmiernej dramatyzacji przedstawionej historii (by sta\u0142a si\u0119 bardziej atrakcyjna dla widza), tworzenia biografii b\u0119d\u0105cych laurkami dla g\u0142\u00f3wnego bohatera oraz nieustannego powielania schemat\u00f3w.Oczywi\u015bcie ostatnia uwaga odnosi\u0107 si\u0119 mo\u017ce do kina gatunk\u00f3w w og\u00f3le, w kt\u00f3rym to obecno\u015b\u0107 pewnych element\u00f3w i schemat\u00f3w jest konieczna by zakwalifikowa\u0107 produkcj\u0119 do danego gatunku. Jednak nawet je\u015bli obowi\u0105zuj\u0105 jakie\u015b zasady, to nie znaczy, \u017ce ka\u017cde dzie\u0142o musi pos\u0142usznie wpisywa\u0107 si\u0119 w t\u0119 konkretn\u0105 konwencj\u0119. I w\u0142a\u015bnie ku takiemu uciekaj\u0105cemu od schemat\u00f3w dzie\u0142u prowadzi ten nieco przyd\u0142ugi wst\u0119p. Chodzi mi o wyre\u017cyserowane przez Todda Haynesa I\u2019m not there <\/em>(2007). Bo cho\u0107 histori\u0119 \u017cycia jakiej\u015b osoby mo\u017cna opowiedzie\u0107 zachowuj\u0105c chronologi\u0119 wydarze\u0144, odhaczaj\u0105c najwa\u017cniejsze etapy jej \u017cycia, to nie jest to przecie\u017c jedyne rozwi\u0105zanie. Tak tu te\u017c post\u0105piono.<\/p>\n\n\n\n

Postaci Boba Dylana nikomu raczej nie trzeba przedstawia\u0107. Muzyk, poeta, a obecnie tak\u017ce laureat literackiej nagrody Nobla na sta\u0142e zapisa\u0142 si\u0119 we wsp\u00f3\u0142czesnej kulturze. Jego \u017cyciorys zdaje si\u0119 stanowi\u0107 doskona\u0142y materia\u0142 na klasyczn\u0105 filmow\u0105 biografi\u0119 \u2013 s\u0105 tam zmiany estetyki muzycznej, rozwody czy konflikt z obra\u017con\u0105 publiczno\u015bci\u0105. Todd Haynes nie poszed\u0142 jednak prost\u0105 drog\u0105. Zreszt\u0105 to nie pierwszy raz, gdy re\u017cyser w spos\u00f3b niekonwencjonalny mierzy si\u0119 z czyim\u015b \u017cyciorysem \u2013 ju\u017c w latach 80. histori\u0119 przedwcze\u015bnie zmar\u0142ej wokalistki Karen Carpenter (Superstar: The Karen Carpenter Story<\/em>, 1980) przedstawi\u0142 pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 lalkami Barbie. W I\u2019m not there<\/em> r\u00f3wnie\u017c ucieka od przewidywalno\u015bci. Bo cho\u0107 film opowiada o Dylanie, to jego nazwisko nie pada tam ani razu \u2013 jedynie w czo\u0142\u00f3wce mo\u017cna przeczyta\u0107, \u017ce jest zainspirowany muzyk\u0105 i wieloma \u017cyciami Boba Dylana. Jeden artysta staje si\u0119 zatem kilkoma osobami. Ka\u017cda z nich otrzymuje odr\u0119bne imi\u0119 (Jack Rollins, John, Jude, Billy Kid, Robbie, Woody Guthrie oraz Artur Rimbaud), twarz, a nawet osobowo\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

 Cho\u0107 pomys\u0142 ten mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 karko\u0142omny, w tym przypadku zdaje si\u0119 by\u0107 uzasadniony. Sam Dylan na przestrzeni swej wieloletniej kariery dawa\u0142 liczne powody, by w\u0142a\u015bnie w taki spos\u00f3b potraktowa\u0107 jego histori\u0119. Mowa przecie\u017c o arty\u015bcie broni\u0105cym si\u0119 przed klasyfikacjami, o kim\u015b, kto wielokrotnie po prostu zmy\u015bla\u0142 swoj\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107, gdy by\u0142 o ni\u0105 pytany. W przet\u0142umaczonych na j\u0119zyk polski Kronikach<\/em> Dylan komentuje jedn\u0105 ze swych wypowiedzi w taki spos\u00f3b: \u201eTo akurat by\u0142a prawda, rzeczywi\u015bcie nie czu\u0142em si\u0119 do nikogo podobny. Ale pozosta\u0142e moje odpowiedzi to by\u0142y banialuki, m\u00f3wi\u0142em, co mi \u015blina na j\u0119zyk przynios\u0142a\u201d[3]<\/a>. Ta i wiele innych wypowiedzi, z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 zreszt\u0105 zacytowana zostaje w filmie Haynesa, pokazuj\u0105 niech\u0119\u0107 artysty do wszelkich etykiet (a tak\u017ce nierzadko maj\u0105cych do tego sk\u0142onno\u015b\u0107 dziennikarzy).<\/p>\n\n\n\n

 Jednak w I\u2019m not there<\/em> w\u0142a\u015bnie takie etykiety w kontek\u015bcie protagonisty (protagonist\u00f3w) padaj\u0105. Poeta, profeta, cz\u0142owiek wyj\u0119ty spod prawa, oszust, gwiazda elektryczno\u015bci \u2013 wszystkie te postaci nawi\u0105zuj\u0105 do konkretnych okres\u00f3w jego \u015bcie\u017cki artystycznej, tego w jaki spos\u00f3b Dylan przedstawiany by\u0142 w mediach, ale i tego, co Dylana ukszta\u0142towa\u0142o. Jest w\u015br\u00f3d nich na przyk\u0142ad osoba nazwana Woody Guthrie, co stanowi bezpo\u015brednie odwo\u0142anie do folkowego muzyka o tym w\u0142a\u015bnie imieniu \u2013 wielkiego idola Dylana w najwcze\u015bniejszym etapie kariery. Z tym, \u017ce Woody z I\u2019m not there<\/em> wcale nie przypomina \u017cadnego z tych dw\u00f3ch muzyk\u00f3w. Jest to jedenastolatek afroameryka\u0144skiego pochodzenia (w tej roli Marcus Carl Franklin), kt\u00f3ry jednak nosi przy sobie atrybut rzeczywistego Guthrie \u2013 s\u0142ynn\u0105 gitar\u0119, \u201emaszyn\u0119 do zabijania faszyst\u00f3w\u201d, a zarazem tak, jak Dylan odwiedza w pewnym momencie swojego idola \u2013 m\u0119\u017cczyzn\u0119 wygl\u0105daj\u0105cego jak realny Guthrie. W inne z filmowych wciele\u0144 protagonisty, to bodaj najbardziej ikoniczne, wcieli\u0142a si\u0119 kobieta \u2013 Cate Blanchett. Co ciekawe, to ona otrzyma\u0142a za rol\u0119 liczne nagrody i nominacje staj\u0105c si\u0119 zarazem pierwsz\u0105 i dotychczas jedyn\u0105 kobiet\u0105 nominowan\u0105 do Oscara za rol\u0119 m\u0119sk\u0105. Pozosta\u0142e wcielenia obsadzono znacznie bardziej konwencjonalnie, co jednak nie znaczy, \u017ce konwencjonalne s\u0105 w\u0105tki, w kt\u00f3rych wyst\u0119puj\u0105.<\/p>\n\n\n\n

I tak, Ben Whishaw wciela si\u0119 w posta\u0107 Arthura Rimbauda \u2013 dziewi\u0119tnastowiecznego poety i zarazem kogo\u015b, kto mia\u0142 ukszta\u0142towa\u0107 m\u0142odego Boba Dylana. Richard Gere jest natomiast Billym Kidem, kt\u00f3ry cho\u0107 wprost uto\u017csamiony jest z historycznym przest\u0119pc\u0105 (twarz aktora widnieje na jego jedynym istniej\u0105cym zdj\u0119ciu), to jawnie reprezentuje tak\u017ce samego Dylana. Na przyk\u0142ad poprzez mask\u0119 identyczn\u0105 jak te, kt\u00f3re muzyk nak\u0142ada\u0142 podczas trasy koncertowej Rolling Thunder Revue czy stanowi\u0105c\u0105 t\u0142o dla scen, napisanej przez artyst\u0119, \u015bcie\u017cki d\u017awi\u0119kowej z filmu Pat Garrett i Billy Kid<\/em> (S. Peckinpah, 1971). Wcielenia wykreowane przez Christiana Bale\u2019a oraz Heatha Ledgera s\u0105 najbli\u017csze konwencji \u2013 pokazuj\u0105 po prostu pewne konkretne etapy i obszary \u017cycia artysty. Jest wi\u0119c w\u0105tek \u017cycia rodzinnego, opowie\u015b\u0107 o rozwoju kariery muzyka (imitacje poszczeg\u00f3lnych ok\u0142adek, ale ze zmienionymi tytu\u0142ami album\u00f3w) czy epizod religijny.<\/p>\n\n\n\n

 Nie tylko bohater wymyka si\u0119 tu ramom kina biograficznego, tak\u017ce i forma daleka jest klasycznym rozwi\u0105zaniom. Oczywi\u015bcie s\u0105 tu pewne sceny czy sekwencje typowe dla gatunku \u2013 obrazy wydarze\u0144 kluczowych zar\u00f3wno w \u017cyciu prywatnym, jak i zawodowym (ma\u0142\u017ce\u0144stwo i rozstanie, wyst\u0119p w Newport, spotkanie z idolem), lecz istotny jest spos\u00f3b, w jaki ca\u0142o\u015b\u0107 zosta\u0142a z\u0142o\u017cona. Brak tu chronologii, niekiedy zdarzenia p\u00f3\u017aniejsze nast\u0119puj\u0105 po tych znacznie wcze\u015bniejszych. Tym, co spaja poszczeg\u00f3lne sceny zdaje si\u0119 by\u0107 jaki\u015b ci\u0105g skojarze\u0144, za spraw\u0105 kt\u00f3rego film przypomina raczej pewnego rodzaju kola\u017c na temat tego, co sk\u0142ada si\u0119 na posta\u0107 Boba Dylana. Obok charakterystycznych dla gatunku obraz\u00f3w pojawiaj\u0105 si\u0119 te\u017c sny bohatera, jakie\u015b wytwory wyobra\u017ani, sceny z telewizyjnych produkcji na temat muzyka, a nawet nagrania imituj\u0105ce uliczne ankiety (gdzie sk\u0105din\u0105d pojawiaj\u0105 si\u0119 oryginalne wypowiedzi). Wszystko to r\u00f3\u017cnorodne estetycznie (pojawiaj\u0105 si\u0119 sekwencje zar\u00f3wno czarno-bia\u0142e, jak i kolorowe, ale te\u017c bardziej eksperymentalne). Nie by\u0142oby w tym nic dziwnego \u2013 uj\u0119cia ze s\u0142ynnych program\u00f3w telewizyjnych czy te\u017c konferencji prasowych cz\u0119sto odtwarzane s\u0105 w biopicach \u2013 gdyby nie to, \u017ce chodzi o biograficzne filmy dokumentalne. Wypowiedzi Alice, zagranej przez Julianne Moore, odpowiedniczki Joan Baez wizualnie przypominaj\u0105 te pochodz\u0105ce z dwa lata starszego No Direction<\/em> Home <\/em>(2005) w re\u017cyserii Martina Scorsese. Za spraw\u0105 tego i wielu innych zabieg\u00f3w film niekiedy zdaje si\u0119 przypomina\u0107 mockumentary. Zreszt\u0105 r\u00f3\u017cnego rodzaju cytat\u00f3w i nawi\u0105za\u0144 jest tu bardzo wiele, tak wiele, i\u017c pocz\u0105tkowo I\u2019m not there<\/em> mo\u017ce zdawa\u0107 si\u0119 zaledwie niezrozumia\u0142ym chaosem.<\/p>\n\n\n\n

\u201eZmieniam si\u0119 w trakcie dnia. Budz\u0119 si\u0119 b\u0119d\u0105c jedn\u0105 osob\u0105, a kiedy k\u0142ad\u0119 si\u0119 spa\u0107 wiem, \u017ce na pewno jestem ju\u017c kim\u015b innym\u201d \u2013 m\u00f3wi\u0142 muzyk. Z pewno\u015bci\u0105 decyzja o wyborze w\u0142a\u015bnie takiej formy dzie\u0142a wi\u0105\u017ce si\u0119 z jego bohaterem. Mowa tu o arty\u015bcie nieuchwytnym, stale uciekaj\u0105cym przed prostym okre\u015bleniem. To tak\u017ce autor skomplikowanych, niejasnych, pe\u0142nych aluzji i odniesie\u0144 tekst\u00f3w. Cho\u0107 w I\u2019m not there <\/em>nie pada nazwisko Boba Dylana, a jego wizerunek pojawia si\u0119 zaledwie na kilka sekund w finale filmu, to zdaje si\u0119 on oddawa\u0107 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 tego artysty. Parafrazuj\u0105c cytat z dzie\u0142a Andrzeja Wajdy \u2013 film o nim bez niego jest jednak mo\u017cliwy\u2026<\/p>\n\n\n\n

Kalina Kami\u0144ska<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1] Za: E. Cheshire, Bio-pics: A Life in Pictures<\/em>, Nowy Jork 2015, s. 1.<\/p>\n\n\n\n

[2] R. Altman, Gatunki filmowe<\/em>, Warszawa 2012, s. 114.<\/p>\n\n\n\n

[3] B. Dylan, Kroniki. Tom 1<\/em>, Wo\u0142owiec 2014, s. 9.<\/p>\n\n\n\n

Bibliografia:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. Altman R., Gatunki filmowe<\/em>, Warszawa 2012.<\/li>\n\n\n\n
  2. Cheshire E., Bio-pics: A Life in Pictures<\/em>, Nowy Jork 2015.<\/li>\n\n\n\n
  3. Dylan B., Kroniki. Tom 1<\/em>, Wo\u0142owiec 2014.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    zdj. \u2013 materia\u0142y MOMA<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Cho\u0107 w ostatnich latach Oscary stale budz\u0105 kontrowersje zar\u00f3wno w\u015br\u00f3d krytyk\u00f3w jak i widz\u00f3w, to informacje o zdobytych nominacjach czy nagrodach wci\u0105\u017c zdaj\u0105 si\u0119 dzia\u0142a\u0107 jak wabik przyci\u0105gaj\u0105c do kin t\u0142umy widz\u00f3w. A co za tym idzie, nap\u0119dzaj\u0105c produkcj\u0119 kolejnych reprezentuj\u0105cych dany typ tytu\u0142\u00f3w. Sugeruj\u0105c si\u0119 tym mo\u017cna by stwierdzi\u0107, i\u017c otwieraj\u0105ca XXI wiek dekada nale\u017ca\u0142a do filmu biograficznego, [\u2026]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"wp_typography_post_enhancements_disabled":false,"footnotes":""},"categories":[8,12],"tags":[],"class_list":["post-132","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-nr-49-lata-00","category-w-powiekszeniu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/132","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=132"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/132\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":234,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/132\/revisions\/234"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=132"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=132"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=132"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}