{"id":145,"date":"2023-08-22T01:23:38","date_gmt":"2023-08-21T23:23:38","guid":{"rendered":"https:\/\/16mm.com.pl\/?p=145"},"modified":"2023-08-22T03:09:18","modified_gmt":"2023-08-22T01:09:18","slug":"filmy-przyrodnicze-popkulturowe-spojrzenie-na-nature-zwierzeta-i-czlowieka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/2023\/08\/22\/filmy-przyrodnicze-popkulturowe-spojrzenie-na-nature-zwierzeta-i-czlowieka\/","title":{"rendered":"Filmy przyrodnicze \u2013 popkulturowe spojrzenie na natur\u0119, zwierz\u0119ta i cz\u0142owieka"},"content":{"rendered":"\n

Filmy przyrodnicze to wielka cz\u0119\u015b\u0107 ga\u0142\u0119zi film\u00f3w edukacyjnych, gdzie w przyst\u0119pny spos\u00f3b, najcz\u0119\u015bciej dla widz\u00f3w telewizyjnych, przedstawiane s\u0105 dzikie zak\u0105tki \u015bwiata, zwierz\u0119ta, nie ludzkie istoty, kt\u00f3re na \u017cywo zobaczy\u0107 mo\u017cemy w zoo, a na ekranie dane jest nam jednak ujrze\u0107 je w ich naturalnym \u015brodowisku. Ta poznawcza cecha tego gatunku filmowego kryje jednak w sobie typowe cechy zachodniego humanizmu i antropocentryzmu. Czy jednak we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie, erze antropocenu, posthumanizmu i animal studies, popularna kultura a wraz z ni\u0105 filmy edukacyjne r\u00f3wnie\u017c si\u0119 zmieniaj\u0105, pr\u00f3buj\u0105 patrze\u0107 z innej perspektywy, porusza\u0107 inne kwestie?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u201eCzyta\u0142a Krystyna Czub\u00f3wna\u201d te s\u0142owa pami\u0119ta wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas z czas\u00f3w dzieci\u0144stwa, kiedy to jeden z najbardziej rozpoznawalnych g\u0142os\u00f3w wprowadza\u0142 nas w \u017cycie r\u00f3\u017cnorakich stworze\u0144 z odleg\u0142ych krain. Filmy przyrodnicze posiadaj\u0105 sw\u00f3j w\u0142asny styl, cz\u0119sto s\u0105 to stylizowane zdj\u0119cia natury (nierzadko jednak kr\u0119cone w zamkni\u0119tych rezerwatach), staj\u0105ce si\u0119 poprzez monta\u017c i inscenizacj\u0119 bardzo realistyczne oraz obiektywne. To co r\u00f3wnie\u017c cechuje takie filmy jest autorytarny komentarz narratora\/ki i nadaj\u0105cy obrazom status realno\u015bci[1]. Sam gatunek jednak jest wytworem kultury popularnej. Sta\u0142 si\u0119 modny w Stanach Zjednoczonych, gdzie puszczany by\u0142 w kontrze do typowych film\u00f3w rozrywkowych i mia\u0142 dostarcza\u0107 publiczno\u015bci nie tylko zabaw\u0119, ale i warto\u015bci edukacyjne. Gregg Mitman w swojej ksi\u0105\u017cce Reel Nature. America\u2019s Romance with Wildlife on Film[2]<\/em> dopatruje si\u0119 innych spo\u0142ecznych funkcji film\u00f3w przyrodniczych. Ich powy\u017csze cechy ukazuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce mia\u0142y one nie tylko edukowa\u0107, ale tak\u017ce utrwala\u0107 hierarchiczne pozycje w \u015bwiecie, natury podporz\u0105dkowanej cz\u0142owiekowi \u2013 poznawanie odleg\u0142ych zak\u0105tk\u00f3w by\u0142o cz\u0119\u015bci\u0105 podporz\u0105dkowania. Wszystkie te spostrze\u017cenia wpisuj\u0105 si\u0119 w zachodni humanizm, to jak przez lata konstruowana by\u0142a opozycja kultura-natura, cz\u0142owiek-zwierz\u0119. Jak opisywa\u0142a Rosi Braidotti[3] relacje cz\u0142owiek-zwierz\u0119 zasadzaj\u0105 si\u0119 na relacji w\u0142adzy, to zwierz\u0119 jest podrz\u0119dne, jest tym innym, kt\u00f3ry zostaje zdominowany. Ta dominacja objawia si\u0119 nie tylko w naukowych tekstach, ale r\u00f3wnie\u017c w popkulturze. Zwierz\u0119 traktowane jest przedmiotowo, cz\u0119sto antropomorfizowane. Filmy przyrodnicze u\u017cywaj\u0105 do tego ju\u017c wy\u017cej wspomnianego narratora\/ki kt\u00f3rzy narzucaj\u0105 ludzki punkt widzenia, wi\u0119c pomimo tego, \u017ce to zwierz\u0119ta lub ro\u015bliny s\u0105 g\u0142\u00f3wnymi i cz\u0119sto jedynymi bohaterami obecnymi na ekranie to i tak to cz\u0142owiek jest podmiotem patrz\u0105cym. Istoty pozaludzkie pozostaj\u0105 natomiast tylko tematem, elementem opowie\u015bci. W filmach przyrodniczych dla podkre\u015blenia antropomorfizacji pojawia si\u0119 muzyczne t\u0142o nadaj\u0105ce poszczeg\u00f3lnym scenom odpowiedni charakter. We fragmentach przedstawiaj\u0105cych zaloty na przyk\u0142ad ptak\u00f3w, kt\u00f3re cz\u0119sto przypominaj\u0105 \u201eta\u0144ce\u201d, pojawia si\u0119 muzyka kojarzona emocjonalnie ze scenami mi\u0142osnymi, motyw tanga czy innych ta\u0144c\u00f3w partnerskich. Scenom polowa\u0144 drapie\u017cnik\u00f3w towarzyszy pe\u0142na suspensu melodia zako\u0144czona cz\u0119sto dramatycznym fina\u0142em, je\u015bli polowanie zako\u0144czy\u0142o si\u0119 sukcesem. Jak stwierdzi\u0142 wcze\u015bniej ju\u017c wspominany Mitman, ten gatunek filmowy utwierdza\u0142 kolonizatorskie zap\u0119dy naukowe, d\u0105\u017c\u0105ce do podporz\u0105dkowania sobie natury: \u201eskoro estetyka filmu przyrodniczego i typowe dla niego konwencje splata\u0142y si\u0119 dot\u0105d \u015bci\u015ble z ideologi\u0105 podboju kolonialnego, utrwalaj\u0105c przekonanie widz\u00f3w o mo\u017cliwo\u015bci poznania tajemnic natury za pomoc\u0105 narz\u0119dzi technologicznych, a tym samym jej opanowania\u201d[4].<\/p>\n\n\n\n

Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie powstaj\u0105 dokumenty lub mockumenty podwa\u017caj\u0105ce taki obraz i punkt widzenia. Cz\u0119sto graj\u0105 one ze stylistyk\u0105 filmu przyrodniczego przez co zmieniaj\u0105 hierarchiczne podej\u015bcie do natury na bardziej relacyjne czy wsp\u00f3\u0142istniej\u0105ce[5]. Natomiast ja chcia\u0142abym si\u0119 zastanowi\u0107 nad pytaniem postawionym na pocz\u0105tku tego tekstu. Czy w obszarze popkultury w ramach dost\u0119pnych dla wi\u0119kszo\u015bci tekst\u00f3w kultury w postaci film\u00f3w przyrodniczych powstaj\u0105 dzie\u0142a oparte na innych naukowych postawach, kategoriach post humanistycznych, skupiaj\u0105cych si\u0119 na przedstawieniu nie ludzkich istot w inny spos\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n

Nasza planeta<\/em> (Our Planet<\/em> 2019) dokument przyrodniczy wyprodukowany przez platform\u0119 Netflix wraz z organizacj\u0105 World Wide Fund for Nature i wytw\u00f3rni\u0105 Silverback Films sk\u0142ada si\u0119 z kilku odcink\u00f3w, ka\u017cdy z nich ukazuje inn\u0105 stref\u0119, cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwiata. Jak pisze WWF na swojej stronie internetowej: \u201eDokument, w absolutnie nowatorski spos\u00f3b, ukazuje fascynuj\u0105cy \u015bwiat dzikiej przyrody \u2013 jej osobliwe bogactwo, lecz tak\u017ce najwi\u0119ksze zagro\u017cenia, przed jakimi obecnie stoi\u201d[6]. Ju\u017c sam tytu\u0142 filmu, czy raczej mini serialu zwraca uwag\u0119 na wsp\u00f3\u0142istnienie, s\u0142owo \u201enasza\u201d wskazuje na wsp\u00f3lnotowo\u015b\u0107 wielu istot zamieszkuj\u0105cych Ziemi\u0119. Tak te\u017c podchodzi do tego serial, kt\u00f3ry nie tylko ukazuje zwierz\u0119ta i ro\u015blinno\u015b\u0107 w ich naturalnym habitacie, ale tak\u017ce zwraca uwag\u0119 na dzia\u0142alno\u015b\u0107 cz\u0142owieka. Dokument ten sta\u0142 si\u0119 jednym z g\u0142o\u015bniejszych w ostatnich latach film\u00f3w przyrodniczych. Z pewno\u015bci\u0105 przyczyni\u0142o si\u0119 do tego to, \u017ce wyszed\u0142 on na Netflixie, jednej z najpopularniejszych platform streamingowych. Spektakularne i nowatorskie zdj\u0119cia r\u00f3wnie\u017c wyr\u00f3\u017cnia\u0142y go od wcze\u015bniejszych dzie\u0142 z tego gatunku. Tak jak w przypadku tradycyjnych film\u00f3w przyrodniczych i w Naszej Planecie <\/em>pojawia si\u0119 narrator, jednak jest nim David Attenborough znany brytyjski biolog, pisarz i r\u00f3wnie\u017c popularyzator wiedzy przyrodniczej, kt\u00f3ry nadaje temu dzie\u0142u charakter naukowy, warto nadmieni\u0107, \u017ce w polskiej wersji j\u0119zykowej narratork\u0105 jest Krystyna Czub\u00f3wna. Istnienie narratora wyja\u015bniaj\u0105cego nam nieznany nam \u015bwiat i zachowania zwierz\u0105t wci\u0105\u017c narzuca nam ludzki punkt spojrzenia. Obecna jest r\u00f3wnie\u017c muzyka dodaj\u0105ca emocjonalnych wra\u017ce\u0144. Zachowanie tych cech wskazywa\u0142oby, \u017ce Nasza Planeta<\/em> nie r\u00f3\u017cni si\u0119 wi\u0119c wiele od typowych film\u00f3w przyrodniczych, maj\u0105cych cechy kolonizatorskie i typowo hierarchiczne podej\u015bcie do natury. Jednak, jak ju\u017c wspomina\u0142am posiada ona odmienny punkt wyj\u015bcia. Stworzenia, kt\u00f3re widzimy na ekranie i ca\u0142a przyroda nie s\u0105 podporz\u0105dkowywane cz\u0142owiekowi. W pojawiaj\u0105cej si\u0119 narracji cz\u0142owiek jawi si\u0119 troch\u0119 jako istota demoniczna, kt\u00f3rej dzia\u0142alno\u015b\u0107 oczywi\u015bcie oddzia\u0142uje na reszt\u0119 \u015bwiata. To oddzia\u0142ywanie ukazywane jest jako krzywdz\u0105ce i doprowadzaj\u0105ce do katastrofy, jednak natura nie jawi si\u0119 tutaj jako bierny uczestnik ekosystemu. Pomimo tak szkodz\u0105cych ludzkich dzia\u0142a\u0144 dostosowuje si\u0119, zmienia lub wykazuje cechy, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 jej przetrwa\u0107. Ta perspektywa przyrody jako \u017cywego i dzia\u0142aj\u0105cego systemu z pewno\u015bci\u0105 jest czym\u015b nowym w popularnych przekazach. Oddawanie jej sprawczo\u015bci pozwala na inne spojrzenie, nie jak na podporz\u0105dkowanych, ale na wsp\u00f3\u0142istniej\u0105cych, maj\u0105cych realny wp\u0142yw na ludzkie \u017cycie. Pomimo u\u017cywania problematycznych narz\u0119dzi typowych dla film\u00f3w przyrodniczych wychodz\u0105cych z perspektywy hierarchicznej, podporz\u0105dkowuj\u0105cej zwierz\u0119ta, ro\u015bliny cz\u0142owiekowi, takich jak obecno\u015b\u0107 ludzkiego narratora\/ki, muzyka s\u0142u\u017c\u0105ca do antropomorfizacji Nasza Planeta<\/em> przedstawia oparty na innych podstawach punkt wyj\u015bcia do poznania i edukowania. Pozostaje wci\u0105\u017c filmem edukacyjnym, przybli\u017caj\u0105cym swoim widzom \u015bwiat przyrody, cz\u0119sto nieznane gatunki i tereny, kt\u00f3rych nigdy nie mieliby\u015bmy okazji zobaczy\u0107, jednak nie czyni tego, aby potwierdzi\u0107 dominacj\u0119 cz\u0142owieka w \u015bwiecie, ale aby ukaza\u0107 wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci jakie wyst\u0119puj\u0105 na Ziemi.<\/p>\n\n\n\n

Pomimo, \u017ce Nasza Planeta <\/em>nie jest idealnym dzie\u0142em mog\u0105cym wpisa\u0107 si\u0119 w nurt posthumanistyczny czy animal studies, poniewa\u017c nadal wychodzi od antropocentrycznego podej\u015bcia, pr\u00f3buje zmieni\u0107 sam punkt widzenia na relacje istniej\u0105ce w \u015bwiecie. Jako dzie\u0142o popkultury \u0142agodnie wprowadza spojrzenie zgodne z dzisiejszymi niepokojami o katastrof\u0119 klimatyczn\u0105 i przysz\u0142o\u015b\u0107 naszej planety. I pomimo tego, \u017ce nie wprowadza chocia\u017cby zwierz\u0119cego punktu widzenia, nie zmienia ca\u0142kowicie kategorii przez jakie widzimy przyrod\u0119, mo\u017cna jednak stwierdzi\u0107, \u017ce serial ten spe\u0142nia wymagania jakie stawia Eric Baratay, kt\u00f3ry pisze, aby nie interpretowa\u0107 i nie zr\u00f3wnywa\u0107 gatunk\u00f3w, ale je zbli\u017cy\u0107 i zobaczy\u0107 co je \u0142\u0105czy, a co je dzieli, co pozwoli na ich lepsze poznanie[7].<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1] M. Borowski, Archiwa antropocenu. Mockument przyrodniczy i dekolonizacja natury<\/em><\/a>, \u201ePrace Kulturoznawcze\u201d, nr 1 \u2013 2, t. 22, 2018, s. 97 \u2013 111.<\/p>\n\n\n\n

[2] G. Mitman, Reel Nature. America\u2019s Romance with Wildlife on Film<\/em>, Cambridge, Mass. \u2011London 1999.<\/p>\n\n\n\n

[3] R. Braidotti, Methamorphoses: Towards a Feminist Theory of Becoming<\/em>, Camridge Polity Press, 2002.<\/p>\n\n\n\n

[4] M. Borowski, dz. cyt., s. 105.<\/p>\n\n\n\n

[5] Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[6] https:\/\/www.wwf.pl\/NaszaPlaneta [dost\u0119p: 22.04.2022].<\/p>\n\n\n\n

[7] E. Baratay, Zwierz\u0119cy punkt widzenia. Inna wersja historii<\/em>, Wydawnictwo w Podw\u00f3rku, Gda\u0144sk, 2014.<\/p>\n\n\n\n

Karolina Szuba<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0179r\u00f3d\u0142o zdj\u0119cia: materia\u0142y prasowe platformy Netflix<\/p>\n\n\n\n

Bibliografia:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. Baratay E., Zwierz\u0119cy punkt widzenia. Inna wersja historii<\/em>, Wydawnictwo w Podw\u00f3rku, Gda\u0144sk, 2014.<\/li>\n\n\n\n
  2. Borowski M., Archiwa antropocenu. Mockument przyrodniczy i dekolonizacja natury<\/em><\/a>, \u201ePrace Kulturoznawcze\u201d, nr 1 \u2013 2, t. 22, 2018, s. 97 \u2013 111.<\/li>\n\n\n\n
  3. Braidotti R., Methamorphoses: Towards a Feminist Theory of Becoming<\/em>, Camridge Polity Press, 2002.<\/li>\n\n\n\n
  4. Matuszewski M., Kino (dla) zwierz\u0105t<\/em>, \u201eEkrany\u201d, 6, 2017, http:\/\/ekrany.org.pl\/kino_wspolczesne\/kino-dla-zwierzat\/ [dost\u0119p: 22.04.2022].<\/li>\n\n\n\n
  5. Mitman G., <\/em>Reel Nature. America\u2019s Romance with Wildlife on Film<\/em>, Cambridge, Mass. \u2011London 1999.<\/li>\n\n\n\n
  6. Wolfe C., Animal studies, dyscyplinarno\u015b\u0107 i post(humanizm)<\/em>, \u201eTeksty Drugie\u201d, 1 \u2013 2, 2013, s. 125 \u2013 153.<\/li>\n\n\n\n
  7. https:\/\/www.wwf.pl\/NaszaPlaneta [dost\u0119p: 22.04.2022].<\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Filmy przyrodnicze to wielka cz\u0119\u015b\u0107 ga\u0142\u0119zi film\u00f3w edukacyjnych, gdzie w przyst\u0119pny spos\u00f3b, najcz\u0119\u015bciej dla widz\u00f3w telewizyjnych, przedstawiane s\u0105 dzikie zak\u0105tki \u015bwiata, zwierz\u0119ta, nie ludzkie istoty, kt\u00f3re na \u017cywo zobaczy\u0107 mo\u017cemy w zoo, a na ekranie dane jest nam jednak ujrze\u0107 je w ich naturalnym \u015brodowisku. Ta poznawcza cecha tego gatunku filmowego kryje jednak w sobie typowe cechy zachodniego humanizmu i antropocentryzmu. [\u2026]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"wp_typography_post_enhancements_disabled":false,"footnotes":""},"categories":[9,12],"tags":[],"class_list":["post-145","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-nr-48-zwierzeta","category-w-powiekszeniu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/145","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=145"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/145\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":238,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/145\/revisions\/238"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=145"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=145"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=145"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}