{"id":168,"date":"2023-08-22T01:36:59","date_gmt":"2023-08-21T23:36:59","guid":{"rendered":"https:\/\/16mm.com.pl\/?p=168"},"modified":"2023-08-22T03:13:43","modified_gmt":"2023-08-22T01:13:43","slug":"amerykanski-neorealizm","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/2023\/08\/22\/amerykanski-neorealizm\/","title":{"rendered":"Ameryka\u0144ski neorealizm"},"content":{"rendered":"\n

Klasyczne Hollywood w szczytowym momencie by\u0142o zdecydowanie jedn\u0105 z najpr\u0119\u017cniej funkcjonuj\u0105cych kinematografii na \u015bwiecie. To w\u0142a\u015bnie wtedy wykszta\u0142ci\u0142 si\u0119 model, kt\u00f3ry po dzi\u015b po dzie\u0144 staje si\u0119 znakiem rozpoznawczym ameryka\u0144skiej fabryki sn\u00f3w \u2013 mianowicie jankesi tworz\u0105 najlepsz\u0105 eskapistyczn\u0105 filmow\u0105 rozrywk\u0119. Widzowie mog\u0105 przenie\u015b\u0107 si\u0119 w \u015bwiat fantazji, za pomoc\u0105 musicali (Czarnoksi\u0119\u017cnik z krainy Oz<\/em>), horror\u00f3w (Frankenstein<\/em>), ogl\u0105da\u0107 majestatyczne prerie starego dzikiego zachodu (Poszukiwacze<\/em>), albo te\u017c wielkie historyczne widowiska (Przemin\u0119\u0142o z wiatrem<\/em>). Hollywood odnalaz\u0142o idealny balans mi\u0119dzy inspiracj\u0105 europejskimi trendami (filmy noir maj\u0105 swoje korzenie we Francji oraz niemieckim ekspresjonizmie) oraz tworzeniem nowych, ikonicznych dzi\u015b gatunk\u00f3w (np. western). Niemniej ka\u017cdy z nich zawiera\u0142 wspomniany przeze mnie element fantazji, kt\u00f3ry oddala\u0142 ogl\u0105dan\u0105 diegez\u0119 od znanej widzom rzeczywisto\u015bci i problem\u00f3w. Tak jak ameryka\u0144ska kinematografia zapo\u017cycza\u0142a trendy z Europy, tak i w ko\u0144cu za oceanem musia\u0142y pojawi\u0107 si\u0119 filmy, czerpi\u0105ce z tradycji w\u0142oskiego neorealizmu \u2013 gatunku, kt\u00f3ry jest w kontrze do typowego hollywoodzkiego eskapizmu.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Gdyby podej\u015b\u0107 do omawianego nurtu stricte<\/em> syntetycznie, mo\u017cna rzec, i\u017c jego najwa\u017cniejsze wyznaczniki to: zdj\u0119cia w naturalnie o\u015bwietlonych plenerach, obsada g\u0142\u00f3wnie sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z naturszczyk\u00f3w, brak eksperyment\u00f3w stylistycznych, fabu\u0142y dotycz\u0105ce otaczaj\u0105cej bohater\u00f3w rzeczywisto\u015bci, cz\u0119stokro\u0107 pochodz\u0105cych z klas robotniczych, dialogi pozbawione literacko\u015bci. Jego najwa\u017cniejszymi reprezentantami s\u0105 w\u0142oscy tw\u00f3rcy tacy jak: Vittorio de Sica, Luchino Visconti czy Roberto Rosselini. Neorealizm nie tylko odbi\u0142 si\u0119 szerokim echem w Italii, ale tak\u017ce na ca\u0142ym \u015bwiecie. Rozpoczynaj\u0105cy swoj\u0105 karier\u0119 w Szwecji Ingmar Bergman, zrealizowa\u0142 Miasto portowe <\/em>(Hamnstad<\/em>, 1948), kt\u00f3re mo\u017cna uzna\u0107 za skandynawskiego powiernika nurtu z p\u00f3\u0142wyspu Apeni\u0144skiego[1]. Z kolei Jerzy Toeplitz dopatrywa\u0142 si\u0119 wp\u0142ywu neorealizmu w Japonii na przyk\u0142adzie A jednak \u017cyjemy <\/em>(Dokkoi ikiteiru<\/em>, re\u017c. Tadashi Imai, 1951)[2].<\/p>\n\n\n\n

Nic dziwnego, i\u017c ten globalny fenomen w ko\u0144cu musia\u0142 dotrze\u0107 do najwi\u0119kszego przemys\u0142u filmowego tamtego okresu \u2013 Stan\u00f3w Zjednoczonych. Co wi\u0119cej, nie tylko ameryka\u0144scy re\u017cyserzy coraz bardziej byli zainteresowani poetyk\u0105 neorealizmu, ale tak\u017ce pisarze, jak Tennessee Williams. O Williamsie pisa\u0142 \u0141ukasz Maciejewski: \u201eTennessee Williams, inspiruj\u0105cy si\u0119 tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 odrzucaj\u0105cych realizm prac Thorntona Wildera, Eugene\u2019\u2019a O\u2019Neilla oraz psychoanaliz\u0105 spod znaku Freuda, zbudowa\u0142 swoj\u0105 teatraln\u0105 partytur\u0119 na zderzeniu skrajnych egzystencjalnych postaw\u201d[3].<\/p>\n\n\n\n

Z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Williamsa na sw\u00f3j spos\u00f3b b\u0119dzie po\u0142\u0105czony kr\u00f3l ameryka\u0144skiego neorealizmu, czyli Elia Kazan. By\u0142 emigrantem, zafascynowanym lewicowymi ideami, komunizmem[4]. Po przybyciu do Nowego Jorku Kazan: \u201e\u017cy\u0142 w hermetycznie zamkni\u0119tej spo\u0142eczno\u015bci. Do\u015bwiadczenia z katolickiej szko\u0142y \u015bredniej wzmocni\u0142y w nim jeszcze poczucie izolacji (\u2026)\u201d[5]. Jako imigrant, wychowany w biedniejszej cz\u0119\u015bci Nowego Jorku, swoje do\u015bwiadczenie postanowi\u0142 prze\u0142o\u017cy\u0107 na j\u0119zyk filmu. Po wyre\u017cyserowaniu kilku sztuk teatralnych oraz jednego filmu dokumentalnego[6], zrealizowa\u0142 pe\u0142nometra\u017cowy debiut fabularny Drzewko na Brooklynie<\/em> (A Tree Grows in Brooklyn<\/em>, 1945). Opowie\u015b\u0107 o \u017cyciowych trudno\u015bciach biednej rodziny, zamieszkuj\u0105cej slumsy Brooklynu, widzianej z perspektywy 12-letniej dziewczynki, stanie si\u0119 krytyk\u0105 mitu ameryka\u0144skiego snu[7]. Jego debiut by\u0142 jednocze\u015bnie wyznacznikiem kolejnych dzie\u0142 re\u017cysera. \u0141ukasz Plesnar wychwyci\u0142 szczeg\u00f3lnie dwa: \u201eDrzewko na Brooklynie <\/em>jest filmem sentymentalnym i realistycznym zarazem. Mimo \u017ce zdj\u0119cia realizowane by\u0142y w studiu, wra\u017cenie autentyzmu scenerii jest niepodwa\u017calne\u201d[8]. W ko\u0144cu sami tw\u00f3rcy w\u0142oskiego neorealizmu, g\u0142osz\u0105cy idee filmowania rzeczywisto\u015bci w naturalnych planach, bez sztucznego o\u015bwietlenia oraz z d\u017awi\u0119kiem zgranym prosto z planu zdj\u0119ciowego, swoje ikoniczne dzi\u015b realizacje r\u00f3wnie\u017c produkowali w studiach filmowych, co w prosty spos\u00f3b mo\u017cna dostrzec, analizuj\u0105c poszczeg\u00f3lne sceny, rozgrywaj\u0105ce si\u0119 we wn\u0119trzach. Jak jednak podaje Plesnar, sam autor nie by\u0142 do ko\u0144ca usatysfakcjonowany z ko\u0144cowego rezultatu, poniewa\u017c zdaniem re\u017cysera, jego debiut by\u0142 niedostatecznie realistyczny[9]. Obowi\u0105zuj\u0105cy w\u00f3wczas kodeks Haysa zabrania\u0142 bezpo\u015bredniej prezentacji pewnych obraz\u00f3w. W zwi\u0105zku z tym bieda bohater\u00f3w cz\u0119stokro\u0107 jest jedynie sugerowana.<\/p>\n\n\n\n

To jednak nie powstrzyma\u0142o Kazana przed realizacj\u0105 swojej unikalnej, jak na kino hollywoodzkie, wizji artystycznej. Dodatkowo, potrafi\u0142 j\u0105 r\u00f3wnie\u017c prze\u0142o\u017cy\u0107 w ramy znanych gatunk\u00f3w. Mia\u0142o to miejsce cho\u0107by w Bumerangu <\/em>(Boomerang<\/em>, 1947), b\u0119d\u0105cym amalgamatem filmu noir oraz dramatu s\u0105dowego. Ow\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 artystyczn\u0105 zauwa\u017cy\u0142 Tomasz Jopkiewicz:<\/p>\n\n\n\n

\u201eDopiero kr\u0119c\u0105c dramat kryminalny \u201eBumerang\u201d (1947) re\u017cyser odzyska\u0142 wiar\u0119 w siebie. W tym filmie wida\u0107 ju\u017c wyra\u017anie artystyczne sprzeczno\u015bci, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 budowa\u0107 jego kino. A wi\u0119c z jednej strony sk\u0142onno\u015b\u0107 do mocnych efekt\u00f3w i powierzchowno\u015bci, z drugiej \u2013 neorealistyczna w stylu inscenizacja\u201d[10].<\/p>\n\n\n\n

Niemniej dzie\u0142em, kt\u00f3re na sta\u0142e rozs\u0142awi\u0142 Kazana oraz jego styl, by\u0142a niew\u0105tpliwie adaptacja sztuki Tennessee Williamsa, o kt\u00f3rym wspomina\u0142em wcze\u015bniej, mianowicie Tramwaj zwany po\u017c\u0105daniem <\/em>(A Streetcar Named Desire<\/em>, 1951). Pocz\u0105tkowy opis fabu\u0142y mo\u017ce przywo\u0142ywa\u0107 skojarzenia z komunistyczn\u0105 odmian\u0105 neorealizmu. Oto bowiem do Stelli Kowalski, ma\u0142\u017conki polskiego emigranta, przybywa Blanche DuBois. Jej nazwisko wyra\u017anie sugeruje, i\u017c mamy do czynienia z dam\u0105 z wy\u017cszych sfer, ni\u017celi kobiet\u0105 przyzwyczajon\u0105 do prostego i nieco biedniejszego stylu \u017cycia. Za spraw\u0105 tekstu Williamsa, Kazan ukazuje starcia mi\u0119dzy dwoma \u015bwiatami \u2013 mieszka\u0144cami wielkomiejskich dzielnic biedy z przyzwyczajeniami, cechuj\u0105cymi bardziej zamo\u017cn\u0105 klas\u0119 spo\u0142eczn\u0105. Nie oznacza to jednak, i\u017c Kazan portretuje Kowalskich jako krystaliczne czyste ma\u0142\u017ce\u0144stwo. Stanley, reprezentant biednej warstwy spo\u0142ecznej, to furiat, alkoholik oraz hazardzista. Co wa\u017cne, dzie\u0142o Kazana i Williamsa nie ukazuje \u015bwiata, w kt\u00f3rym wszystkie warstwy spo\u0142eczne oddziela si\u0119 grub\u0105 kresk\u0105, z jednoznacznym podzia\u0142em na szlachetnych i honorowych biednych oraz chciwych i ma\u0142ostkowych bogaczy. Krytycy podkre\u015blali tak\u017ce, i\u017c \u201eKazan wykaza\u0142 si\u0119 wielkim artystycznym instynktem zderzaj\u0105c efekty naturalistyczne z klaustrofobiczn\u0105 inscenizacj\u0105\u201d[11].<\/p>\n\n\n\n

Naturalnie, nie tylko Kazan by\u0142 or\u0119downikiem tej\u017ce stylizacji w ca\u0142ym Hollywood. Opr\u00f3cz realizacji dzie\u0142 Kazana, wsp\u00f3\u0142tworzyli tak\u017ce obrazy Henry\u2019ego Hathawaya. Co wi\u0119cej, tw\u00f3rca ponownie, jeszcze bardziej ni\u017c autor Drzewka na Brooklynie<\/em>, \u0142\u0105czy\u0142 neorealizm z hollywoodzkimi gatunkami. W ten spos\u00f3b Hathaway zrealizowa\u0142 dramat szpiegowski Dom przy 92. Ulicy <\/em>(The House on the 92nd Street<\/em>, 1945), czarny krymina\u0142 \u2013 W matni <\/em>(The Dark Corner<\/em>, 1946) oraz gangsterki Poca\u0142unek \u015bmierci <\/em>(Kiss of Death<\/em>, 1947). Re\u017cyser korzysta\u0142 z naturalnych wn\u0119trz i plener\u00f3w, kre\u015bl\u0105c realistyczny portret ukazywanych bohater\u00f3w, aczkolwiek wszystko osadzi\u0142 w ramach rozpoznawalnych gatunkowych konwencjach.<\/p>\n\n\n\n

Neorealizm s\u0142u\u017cy\u0142 r\u00f3wnie\u017c krytyce samych Amerykan\u00f3w. W szczeg\u00f3lno\u015bci przy problemie segregacji rasowej. Taki temat podj\u0105\u0142 wspomniany ju\u017c wcze\u015bniej Kazan w dziele Pinky <\/em>(Pinky<\/em>, 1949). Intruz <\/em>(Intruder in the Dust<\/em>, re\u017c. Clarence Brown, 1949) za\u015b, koncentrowa\u0142 si\u0119 na historii ciemnosk\u00f3rego bohatera, nies\u0142usznie oskar\u017conego o morderstwo. W\u0105tki neorealistyczne podejmowali tak\u017ce tw\u00f3rcy, staraj\u0105cy si\u0119 opowiedzie\u0107 o weteranach wojennych. Za przyk\u0142ad mo\u017ce tutaj pos\u0142u\u017cy\u0107 Najlepsze lata naszego \u017cycia <\/em>(The Best Years of our Lives<\/em>, W. Wyler, 1946). Szczeg\u00f3lnie istotny jest w\u0105tek jednego z trzech protagonist\u00f3w \u2013 Freda, zas\u0142u\u017conego oficera, kt\u00f3ry po demobilizacji mo\u017ce liczy\u0107 jedynie od pa\u0144stwa na posad\u0119 sprzedawcy w supermarkecie. W ow\u0105 tendencje niekiedy idealnie wpisywa\u0142y si\u0119 filmy noir. Wielkomiejskie pejza\u017ce by\u0142y miejscem przepe\u0142nionym zawi\u015bci\u0105 i chciwo\u015bci\u0105, przybytkiem dalekim od wizji ameryka\u0144skiego snu. Humanistyczne przes\u0142anie ni\u00f3s\u0142 za sob\u0105 film Johna Hustona Asfaltowa d\u017cungla <\/em>(The Asphatl Jungle<\/em>, 1950), w kt\u00f3rym grupka samotnych profesjonalist\u00f3w dokona\u0142a rabunku drogocennych klejnot\u00f3w. Tw\u00f3rcy przedstawili gangster\u00f3w jako romantyk\u00f3w, policjant\u00f3w za\u015b uto\u017csamiano z bezwzgl\u0119dnym i nieludzkim systemem.<\/p>\n\n\n\n

Niew\u0105tpliwie ameryka\u0144scy tw\u00f3rcy podeszli do zyskuj\u0105cego coraz wi\u0119ksz\u0105 popularno\u015b\u0107 neorealizmu, z niezwyk\u0142\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015bci\u0105. W fabryce sn\u00f3w pojawili si\u0119 autorzy, kt\u00f3rzy woleli portretowa\u0107 koszmary egzystencji ludzi biednych, wykluczonych, znajduj\u0105cych si\u0119 na marginesie spo\u0142ecznym, w przeciwie\u0144stwie do realizator\u00f3w, uplastyczniaj\u0105cych eskapistyczne marzenia. Do grona pierwszej grupy tw\u00f3rc\u00f3w bezsprzecznie mo\u017cna zaliczy\u0107 Eli\u0119 Kazana. Niemniej, zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich, wola\u0142a ubiera\u0107 neorealizm w sznyt znanych gatunk\u00f3w, aby cho\u0107 troch\u0119 odrzeczywistni\u0107 brud szarej rzeczywisto\u015bci za pomoc\u0105 melodramatu, dramat\u00f3w szpiegowskich, film\u00f3w gangsterskich, politycznych, czy noir. Realizatorzy skupili si\u0119 na humanizmie i moralno\u015bci, ujawniaj\u0105c jednocze\u015bnie swoje lewicowe tendencje. Niestety, dzi\u0119ki temu cz\u0119\u015b\u0107 z wymienionych przeze mnie tw\u00f3rc\u00f3w trafi\u0142a na nies\u0142awn\u0105 czarn\u0105 list\u0119 Hollywood, w ten spos\u00f3b przekre\u015blaj\u0105c kariery cz\u0119\u015bci z nich.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1] Zob. T. Szczepa\u0144ski, Zwierciad\u0142o Bergmana<\/em>, s\u0142owo \/ obraz terytoria, Gda\u0144sk 1999, s. 115.<\/p>\n\n\n\n

[2] J. Toeplitz, Historia sztuki filmowej<\/em>, t.VI, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1990,<\/p>\n\n\n\n

s. 570.<\/p>\n\n\n\n

[3] \u0141. Maciejewski, \u201eTramwaj zwany po\u017c\u0105daniem\u201d: Stacja zwana b\u00f3lem<\/em>, https:\/\/film.dziennik.pl\/recenzje\/artykuly\/468868,tramwaj-zwany-pozadaniem-stacja-zwana-bolem-recenzja.html<\/a>, (5.09.2014).<\/p>\n\n\n\n

[4] Zob. T. Jopkiewicz, Elia Kazan<\/em>, \u201eFilm\u201d, 1999, nr. 4, s. 94.<\/p>\n\n\n\n

[5] Tam\u017ce, s. 94.<\/p>\n\n\n\n

[6] Zob. \u0141. A. Plesnar, Niebia\u0144skie drzewko<\/em>, \u201eEkrany, 2015, nr, 5, s. 68.<\/p>\n\n\n\n

[7] Zob. Tam\u017ce, s. 68.<\/p>\n\n\n\n

[8] Tam\u017ce, s. 68.<\/p>\n\n\n\n

[9] Zob. tam\u017ce, s. 69.<\/p>\n\n\n\n

[10] T. Jopkiewicz, Elia<\/em>\u2026, s. 95.<\/p>\n\n\n\n

[11] Tam\u017ce, s. 95.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Maciej Kordal<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0179r\u00f3d\u0142o zdj\u0119cia: British Film Institute<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Klasyczne Hollywood w szczytowym momencie by\u0142o zdecydowanie jedn\u0105 z najpr\u0119\u017cniej funkcjonuj\u0105cych kinematografii na \u015bwiecie. To w\u0142a\u015bnie wtedy wykszta\u0142ci\u0142 si\u0119 model, kt\u00f3ry po dzi\u015b po dzie\u0144 staje si\u0119 znakiem rozpoznawczym ameryka\u0144skiej fabryki sn\u00f3w \u2013 mianowicie jankesi tworz\u0105 najlepsz\u0105 eskapistyczn\u0105 filmow\u0105 rozrywk\u0119. Widzowie mog\u0105 przenie\u015b\u0107 si\u0119 w \u015bwiat fantazji, za pomoc\u0105 musicali (Czarnoksi\u0119\u017cnik z krainy Oz), horror\u00f3w (Frankenstein), ogl\u0105da\u0107 majestatyczne prerie [\u2026]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"wp_typography_post_enhancements_disabled":false,"footnotes":""},"categories":[10,12],"tags":[],"class_list":["post-168","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-nr-47-bieda","category-w-powiekszeniu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/168","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=168"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/168\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":245,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/168\/revisions\/245"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=168"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=168"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=168"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}