{"id":195,"date":"2023-08-22T02:16:45","date_gmt":"2023-08-22T00:16:45","guid":{"rendered":"https:\/\/16mm.com.pl\/?p=195"},"modified":"2023-08-22T02:16:45","modified_gmt":"2023-08-22T00:16:45","slug":"historie-o-carmen-z-hiszpanii-przez-hollywood-do-rpa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/2023\/08\/22\/historie-o-carmen-z-hiszpanii-przez-hollywood-do-rpa\/","title":{"rendered":"Historie o Carmen. Z Hiszpanii przez Hollywood do RPA"},"content":{"rendered":"\n

\u201eMam na sobie we\u0142n\u0119, ale nie jestem owieczk\u0105\u201d[1]<\/strong> \u2013 m\u00f3wi o sobie jedna z ikonicznych femmes fatales<\/em> ostatnich kilkunastu dekad. Operowe wcielenie Cyganki jest obecnie najlepiej znane, ale paryska premiera dzie\u0142a Georges\u2019a Bizeta wcale nie by\u0142a sukcesem\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/a>
Czarna Carmen<\/em> (O. Preminger, 1954)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wr\u0119cz odwrotnie \u2013 w 1873 roku oper\u0119 niemal\u017ce wygwizdano. Nie najlepsze wykonawstwo by\u0142o tylko jednym z powod\u00f3w. Chodzi\u0142o g\u0142\u00f3wnie o to, \u017ce tre\u015b\u0107 libretta nazbyt odbiega\u0142a od konwencji comique<\/em>, w kt\u00f3rej mia\u0142a si\u0119 mie\u015bci\u0107. Co za tym idzie \u2013 tematyka okaza\u0142a si\u0119 zbyt odwa\u017cna, przynajmniej dla pierwszych s\u0142uchaczy. Dotyczy to przede wszystkim g\u0142\u00f3wnej postaci kobiecej, wzbudzaj\u0105cej we wzorowym \u017co\u0142nierzu Don Jos\u00e9 tragiczn\u0105 mieszank\u0119 po\u017c\u0105dania i zaborczo\u015bci. Po uwiedzeniu Jos\u00e9go i sprowadzeniu go na \u201ez\u0142\u0105 drog\u0119\u201d (tenor zostaje wyj\u0119tym spod prawa przemytnikiem), Carmen porzuca go dla s\u0142ynnego torreadora Escamilla, po czym ginie z r\u0105k oszala\u0142ego z zazdro\u015bci Jos\u00e9go podczas korridy w Sewilli.<\/p>\n\n\n\n

Pomys\u0142 na bohaterk\u0119 nie nale\u017ca\u0142 jednak do Bizeta ani nawet do tw\u00f3rc\u00f3w libretta. Historia Cyganki zosta\u0142a po raz pierwszy opublikowana jako nowela Carmen<\/em> w 1845 roku, autorstwa Prospera M\u00e9rim\u00e9ego. Pisarz ten mocno wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 na tle XIX-wiecznej literatury romantycznej zwi\u0119z\u0142o\u015bci\u0105 i lapidarno\u015bci\u0105 stylu. Przyja\u017ani\u0142 si\u0119 ze Stendhalem; jak pisa\u0142 swego czasu Boy-\u017bele\u0144ski, dzieli\u0142 te\u017c z autorem Czerwonego i czarnego<\/em> pewn\u0105 \u201eosch\u0142o\u015b\u0107\u201d stylu, bardziej mo\u017ce nawet uwydatnion\u0105 u M\u00e9rim\u00e9ego, kt\u00f3ry \u201esamym uszeregowaniem fakt\u00f3w potrafi wydoby\u0107 w ca\u0142ej pe\u0142ni efekt, kt\u00f3ry zamierzy\u0142\u201d[2]. Te okre\u015blenia pasuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c do Carmen<\/em>, noweli lakonicznej i pow\u015bci\u0105gliwej, a przy tym skutecznie wydobywaj\u0105cej ekspresj\u0119 i emocjonalno\u015b\u0107 postaci. Fabu\u0142a noweli oparta jest na faktycznej, zas\u0142yszanej przez M\u00e9rim\u00e9ego w Hiszpanii historii o bandycie Jos\u00e9 Marii, kt\u00f3ry zabi\u0142 swoj\u0105 kochank\u0119. Nieszcz\u0119sna kochanka to Carmen; jak si\u0119 jednak okazuje w retrospekcji, jest to g\u0142\u00f3wnie historia nieszcz\u0119\u015bliwej, zaborczej mi\u0142o\u015bci i upadku niegdy\u015b szanowanego legionisty.<\/p>\n\n\n\n

W nowelce M\u00e9rim\u00e9ego, inaczej ni\u017c w rzeczywisto\u015bci, Carmen sta\u0142a si\u0119 Cygank\u0105 i zosta\u0142a ni\u0105 te\u017c w operze. Poza tym, zmian w libretcie by\u0142o du\u017co. Jego autorzy, Henri Meilhac i Ludovic Hal\u00e9vy (drugi z nich by\u0142 nauczycielem, a p\u00f3\u017aniej te\u015bciem Bizeta), usun\u0119li ca\u0142y wst\u0119p, w zwi\u0105zku z czym akcja opery zaczyna si\u0119 dopiero w momencie, gdy Don Jos\u00e9 rozwija swoj\u0105 opowie\u015b\u0107. Ponadto usuni\u0119to posta\u0107 m\u0119\u017ca Carmen, Jednookiego Garcii, a zamiast niego dodano narzeczon\u0105 Jos\u00e9go, Mica\u00ebl\u0119 \u2013 wiejsk\u0105, prost\u0105 i szczer\u0105 dziewczyn\u0119, przeciwie\u0144stwo nieokie\u0142znanego \u017cywio\u0142u Cyganki. W zwi\u0105zku z tym, w opartych na historii Carmen adaptacjach filmowych, mo\u017cemy wyr\u00f3\u017cni\u0107 scenariusze pod\u0105\u017caj\u0105ce za M\u00e9rim\u00e9em b\u0105d\u017a te\u017c za librettem opery, cho\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich nawi\u0105zuje do obu \u017ar\u00f3de\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Przewrotnie mo\u017cemy zacz\u0105\u0107 od Mi\u0142o\u015bci Carmen<\/em> (Ch. Vidor, 1948), w kt\u00f3rym to filmie\u2026 nie ma \u015bladu Bizeta. Ca\u0142o\u015b\u0107 oparto na noweli (aczkolwiek, podobnie jak w libretcie, z pomini\u0119ciem jej ramy narracyjnej) i jest to klasyczny hollywoodzki melodramat wygrany na tle nienaturalnej \u201eegzotyczno\u015bci\u201d kostium\u00f3w i dekoracji. Spo\u015br\u00f3d licznych nieporozumie\u0144 nagromadzonych w tym filmie, najwi\u0119kszym jest chyba ucharakteryzowanie Rity Hayworth na Carmen. Pi\u0119kna sk\u0105din\u0105d aktorka posiada urod\u0119 stuprocentowo kaukask\u0105. \u015anie\u017cnobia\u0142e, hollywoodzkie uz\u0119bienie towarzyszy niemal\u017ce r\u00f3wnie bia\u0142ej cerze; ca\u0142o\u015b\u0107 jej wizerunku uzupe\u0142nia nieskazitelna fryzura i makija\u017c, a tak\u017ce czy\u015bciutkie i wykrochmalone kostiumy. Wystylizowanie Hayworth prawdopodobnie mia\u0142o pom\u00f3c we wpisaniu Carmen w stylistyk\u0119 tradycyjnie poj\u0119tej femme fatale<\/em> rodem z kina noir, tym bardziej \u017ce w scenariuszu Helen Deutsch podkre\u015blona zostaje rola Cyganki w upadku Jos\u00e9go (na przyk\u0142ad w scenie zab\u00f3jstwa kapitana \u2013 jego rywala, gdzie wyra\u017anie sugeruje si\u0119 win\u0119 Carmen). Poza tym, w hollywoodzkim systemie gwiazd, wedle teorii feministycznych i nie tylko, g\u0142\u00f3wne postaci kobiece mia\u0142y przede wszystkim \u201ewygl\u0105da\u0107\u201d i by\u0107 wyidealizowanym obiektem podporz\u0105dkowanym patriarchalnej dominacji wzrokowej[3]. Carmen Rity Hayworth nie mog\u0142a zatem wygl\u0105da\u0107 jak Cyganka, skoro mia\u0142a odpowiada\u0107 zapotrzebowaniom m\u0119skiej cz\u0119\u015bci bia\u0142ej, konserwatywnej publiczno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

W Mi\u0142o\u015bci Carmen<\/em> nie zagrano ani jednej nuty z opery, natomiast na drugim biegunie muzycznym sytuuje si\u0119 Czarna<\/em> Carmen<\/em> (O. Preminger, 1954). Film oparto na przedstawieniu broadwayowskim, szczodrze wykorzystuj\u0105cym melodie Bizeta. Jednak zar\u00f3wno muzyka, jak i libretto zostaj\u0105 przemodelowane w opowie\u015b\u0107 dziej\u0105c\u0105 si\u0119 w USA lat 40. w \u015brodowisku afroameryka\u0144skim. Akcja zosta\u0142a przeniesiona w czasy II wojny \u015bwiatowej, a ponadto dokonano wielu drobniejszych, kosmetycznych przer\u00f3bek. Imiona zamieniono na angielskie, zbli\u017cone fonetycznie (np. Escamillo to \u201eHusky\u201d Miller), zmieniono profesj\u0119 bohater\u00f3w, dodano sporo jazzu i napisano nowe, angielskie teksty dla czarnosk\u00f3rej obsady. Scenariusz i dialogi by\u0142y w du\u017cej mierze gotowe, gdy\u017c oparto si\u0119 na musicalu Oscara Hammersteina II. W roli Joe (czyli Don Jos\u00e9go) wyst\u0105pi\u0142 Harry Belafonte \u2013 ju\u017c w\u00f3wczas znany nie tylko jako aktor, ale tak\u017ce najpopularniejszy na \u015bwiecie wykonawca muzyki calypso. Porywaj\u0105ce wykonawstwo wesp\u00f3\u0142 z nowoczesn\u0105 muzyk\u0105 (oczywi\u015bcie jak na rok 1954, czyli czasy bebopu, Franka Sinatry i Aarona Coplanda), aktualizuj\u0105c\u0105 Bizetowskie melodie, przyczyni\u0142o si\u0119 do przychylnych opinii nawet w\u015br\u00f3d znawc\u00f3w opery, chwal\u0105cych Czarn\u0105 Carmen<\/em> za \u201epietyzm\u201d i \u201ewierno\u015b\u0107\u201d duchowi libretta[4].<\/p>\n\n\n\n

Porzu\u0107my teraz klasyczne Hollywood, bo historia Carmen najciekawszych rozwini\u0119\u0107 doczeka\u0142a si\u0119 w pierwszej po\u0142owie lat 80. ubieg\u0142ego wieku. Mia\u0142o to zapewne bliski zwi\u0105zek ze swoistym renesansem opery Bizeta na p\u0142ytach winylowych. Wszystko zacz\u0119\u0142o si\u0119 od nowego wydania partytury, opracowanego w 1964 roku przez Fritza Oesera, rekonstruuj\u0105cego wersj\u0119 pierwotn\u0105 z dialogami zamiast recytatyw\u00f3w. Recytatywy (dopisane po\u015bmiertnie przez Ernesta Guirauda, ucznia i przyjaciela Bizeta) spowalnia\u0142y i \u0142agodzi\u0142y akcj\u0119, natomiast dialogi przekazywa\u0142y wi\u0119cej informacji i czyni\u0142y z Carmen posta\u0107 dowcipniejsz\u0105 i zarazem mniej wyg\u0142adzon\u0105[5]. W 1977 roku, na Mi\u0119dzynarodowym Festiwalu w Edynburgu, re\u017cyser Piero Faggioni i dyrygent Claudio Abbado zaprezentowali \u201enow\u0105-star\u0105\u201d Carmen <\/em>ku zachwytom publiczno\u015bci i krytyk\u00f3w. Nagrania audio tej\u017ce wersji dokonano dla wytw\u00f3rni Deutsche Grammophon w 1978 roku, r\u00f3wnie\u017c pod dyrekcj\u0105 Claudia Abbado, z Pl\u00e1cido Domingo i Teres\u0105 Berganza w rolach g\u0142\u00f3wnych. Domingo kilka lat p\u00f3\u017aniej pojawi\u0142 si\u0119 tak\u017ce na du\u017cym ekranie; ponownie jako Don Jos\u00e9, ale tym razem w wystawnym filmie pe\u0142nometra\u017cowym Francesco Rosiego \u2013 Carmen<\/em> (1984). Podstaw\u0105 scenariusza jest oryginalna wersja opery z dialogami zamiast recytatyw\u00f3w, czyli dramaturgicznie i muzycznie jest to opera, ale ekranizacja Rosiego korzysta z pe\u0142ni \u015brodk\u00f3w filmowych \u2013 plener\u00f3w, odg\u0142os\u00f3w otoczenia, rytmizacji monta\u017cu. Wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 dzi\u0119ki temu sceny, kt\u00f3re w teatrze operowym wyst\u0119puj\u0105 rzadko lub s\u0105 wr\u0119cz niemo\u017cliwe do zrealizowania, na przyk\u0142ad g\u00f3rskie echo (monolog wewn\u0119trzny Mica\u00ebli) zamiast powt\u00f3rzenia zwrotki w arii, pe\u0142ne napi\u0119cia sceny walki z bykiem na arenie czy wreszcie realistyczny opis \u015brodowisk przemytnik\u00f3w, oficer\u00f3w i torreador\u00f3w (z mise-en-sc\u00e8ne <\/em>samego Rosiego). Marshall Leicester w artykule dla \u201eCambridge Opera Journal\u201d, zestawiaj\u0105c ze sob\u0105 cztery filmowe adaptacje Carmen<\/em> z lat 1983\u20131984, zwraca ponadto uwag\u0119 na kadrowanie w takich momentach, jak duet Jos\u00e9go i Mica\u00ebli, w kt\u00f3rym celowa \u201esztywno\u015b\u0107\u201d muzyki i libretta przek\u0142ada si\u0119 w konsekwentny spos\u00f3b na zachowawczo\u015b\u0107 pracy kamery[6]<\/a>. Aspiruj\u0105ce do mieszcza\u0144skiego trybu \u017cycia postaci Jos\u00e9go i Mica\u00ebli s\u0105 przeciwie\u0144stwem temperamentu Carmen, st\u0105d te\u017c \u201ejej\u201d muzyka i charakterystyka musi znacz\u0105co odbiega\u0107 od narzeczonych, kt\u00f3rych rozdzieli\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

Natomiast adaptacj\u0105 opery, kt\u00f3ra rezygnuje z portretowania Carmen jako femme fatale<\/em> i ponownie (cho\u0107 w zupe\u0142nie innym kontek\u015bcie) podsuwa feministyczne tropy interpretacyjne, jest Tragedia Carmen<\/em> (1983) Petera Brooka. Brook dwa lata wcze\u015bniej wystawi\u0142 spektakl pod tym samym tytu\u0142em w Pary\u017cu. Re\u017cyser W\u0142adcy much <\/em>(1963) sfilmowa\u0142 a\u017c cztery (!) adaptacje sztuki z tym samym zespo\u0142em realizacyjnym, ale z r\u00f3\u017cnymi aktorkami w rolach g\u0142\u00f3wnych. Cyganka jest w Tragedii Carmen<\/em> przeciwie\u0144stwem Rity Hayworth; ma ograniczon\u0105 autonomi\u0119 i jest zredukowana do obiektu po\u017c\u0105dania otaczaj\u0105cych j\u0105 m\u0119\u017cczyzn. W zasadzie nie ma wi\u0119kszej r\u00f3\u017cnicy, kto j\u0105 zdob\u0119dzie (lub nie), bo tytu\u0142owa \u201etragedia\u201d zawiera si\u0119 tutaj w samym \u017cyciu wiktymizowanej kobiety, a nie tylko w jej tragicznym ko\u0144cu[7]. Sztuka i film Brooka, cho\u0107 blisko z oper\u0105 zwi\u0105zane, bo wykorzystuj\u0105ce przecie\u017c zarys akcji, \u015bpiew i muzyk\u0119 Bizeta, znacz\u0105co jednak odbiegaj\u0105 od libretta. Akcj\u0119 filmu ograniczono do 80 minut, a tak\u017ce zredukowano liczb\u0119 aktor\u00f3w, co w po\u0142\u0105czeniu z naturalistycznymi tendencjami (Carmen na przyk\u0142ad jest prostytutk\u0105, tak jak \u2013 najprawdopodobniej \u2013 u M\u00e9rim\u00e9ego) przypomina poetyk\u0119 kammerspielu<\/em>. Zmieniono tak\u017ce zako\u0144czenie, ironicznie podkre\u015blaj\u0105ce nieuchronno\u015b\u0107 upadku tytu\u0142owej bohaterki. Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na zdj\u0119cia, na wtopienie aktor\u00f3w w ponur\u0105 szaro\u015b\u0107 odrapanych wn\u0119trz. Operatorem kamery by\u0142 Sven Nykvist; Tragedi\u0119 Carmen<\/em> nakr\u0119ci\u0142 tu\u017c po wielkim sukcesie Fanny i Aleksander<\/em> (1982) Ingmara Bergmana, ze wsp\u00f3\u0142prac\u0105 z kt\u00f3rym najcz\u0119\u015bciej jest kojarzony.<\/p>\n\n\n\n

<\/a>
Carmen<\/em> (C. Saura, 1983)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Godnym uwagi faktem jest, \u017ce opera Bizeta lubiana jest prawie w ca\u0142ej Europie\u2026 poza Hiszpani\u0105. Kompozytor nigdy nie by\u0142 ani w Sewilli, ani w \u017cadnym innym mie\u015bcie hiszpa\u0144skim. Przy czym trudno by\u0142oby go dyskredytowa\u0107 z tego powodu, zw\u0142aszcza \u017ce sam Isaac Alb\u00e9niz ceni\u0142 Carmen<\/em>. \u201eHiszpa\u0144sko\u015b\u0107\u201d opery by\u0107 mo\u017ce jednak jest zbyt abstrakcyjna dla autochton\u00f3w; dzia\u0142a tutaj pewnie podobny efekt co w przypadku \u201ebaskijsko\u015bci\u201d Rolanda Barthesa lub \u201eorientalizmu\u201d Edwarda W. Saida. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, dla nas, odbiorc\u00f3w niehiszpa\u0144skich, kastaniety i torreadorzy wystarcz\u0105, \u017ceby\u015bmy nieomylnie skojarzyli akcj\u0119 z Hiszpani\u0105, natomiast dla samych tubylc\u00f3w \u2013 niekoniecznie. Mo\u017ce dlatego adaptacja Carlosa Saury, Carmen<\/em> (1983) przenosi akcj\u0119 w czasy wsp\u00f3\u0142czesne i uzupe\u0142nia j\u0105 kultur\u0105 ta\u0144ca flamenco, wpisuj\u0105c si\u0119 w swoist\u0105 \u201etrylogi\u0119 flamenco\u201d hiszpa\u0144skiego re\u017cysera (kt\u00f3rej pozosta\u0142e dwie ods\u0142ony to Krwawe gody<\/em> z 1981 oraz Czarodziejska mi\u0142o\u015b\u0107<\/em> z 1986, oparte kolejno na sztuce Federico Garc\u00edi Lorki oraz na balecie Manuela De Falli). Historia Carmen \u2013 i to bardziej nowela ni\u017c opera \u2013 jest tutaj pretekstem, czy raczej \u201epre-tekstem\u201d, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego osnuta jest fabu\u0142a filmu. Akcja \u201ew\u0142a\u015bciwa\u201d rozgrywa si\u0119 podczas pr\u00f3b do spektaklu tanecznego opartego na noweli i w pewnym sensie powiela ten sam schemat \u2013 mianowicie, g\u0142\u00f3wny choreograf Antonio (Antonio Gades) nieszcz\u0119\u015bliwie zakochuje si\u0119 w wyzwolonej seksualnie tancerce, odtw\u00f3rczyni g\u0142\u00f3wnej roli. Tancerka ma na imi\u0119 Carmen (Laura del Sol). W ten spos\u00f3b Saura nawi\u0105zuje dialog z \u201etekstem g\u0142\u00f3wnym\u201d na kilku poziomach znaczeniowych. W\u0142\u0105cza si\u0119 w co\u015b, co za Leicesterem mo\u017cemy nazwa\u0107 \u201edyskursem-Carmen<\/em>\u201d[8]<\/a>. Antonio podczas pr\u00f3b ze swoim zespo\u0142em cz\u0119sto cytuje M\u00e9rim\u00e9ego i nosi przy sobie ksi\u0105\u017ck\u0119 z pierwowzorem. Zarazem jednak wykorzystano w filmie muzyk\u0119 Bizeta (a konkretnie nagranie Dekki z 1963 roku pod dyrekcj\u0105 Thomasa Schippersa) oraz muzyk\u0119 flamenco \u2013 i to, mo\u017cna powiedzie\u0107, flamenco \u201ewe w\u0142asnej osobie\u201d (bo je\u015bli jakikolwiek jeden muzyk m\u00f3g\u0142by ten styl reprezentowa\u0107, to by\u0142by nim Paco De Lucia, wyst\u0119puj\u0105cy w filmie pod swoim w\u0142asnym imieniem). Flamenco skutecznie osadza Carmen<\/em> w Hiszpanii wsp\u00f3\u0142czesnej; aktualizuje i nadaje autentyczno\u015bci tekstowi oscyluj\u0105cemu wok\u00f3\u0142 francuskich pierwowzor\u00f3w. Ale na tym nie koniec \u2013 scenariusz konsekwentnie zaciera r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy \u017cyciem a sztuk\u0105, mi\u0119dzy rzeczywisto\u015bci\u0105 a pr\u00f3b\u0105 ta\u0144ca. Nie wiemy, jak naprawd\u0119 ko\u0144czy si\u0119 fina\u0142owa walka Antonia z Carmen. Zabija j\u0105, czy nie? Je\u015bli to tylko gra, to dlaczego nikt nie reaguje, a je\u015bli faktyczne morderstwo, to dlaczego aran\u017cacja sceny w \u017caden spos\u00f3b tego nie potwierdza? W filmie Saury odpowiedzi na te pytania s\u0105 drugorz\u0119dne. Podobnie jak bohaterowie nieustaj\u0105co kr\u0105\u017c\u0105 wok\u00f3\u0142 siebie w takt ognistych rytm\u00f3w flamenco, tak i widz zmuszony jest do ci\u0105g\u0142ej rewizji granic mi\u0119dzy \u015bwiatem diegetycznym a niediegetycznym. Obficie wykorzystywana w ikonografii symbolika luster nie u\u0142atwia interpretacji, ale sprzyja metaforyce odbicia i \u201ezwielokrotnienia\u201d osobowo\u015bci (zw\u0142aszcza Antonia: mi\u0119dzy innymi tancerza, aktora, choreografa, nauczyciela, kochanka).<\/p>\n\n\n\n

By\u0142oby jednak b\u0142\u0119dem uwa\u017ca\u0107, \u017ce Saura tylko mno\u017cy pytania bez odpowiedzi; je\u015bli ju\u017c, to mo\u017cna tak powiedzie\u0107 o autorze Imi\u0119: Carmen<\/em> (1983) \u2013 Jean-Luc Godardzie. Jest to chyba najbardziej kola\u017cowa, autoreferencyjna interpretacja spo\u015br\u00f3d omawianych (i zapewne nie tylko w\u015br\u00f3d nich). Pojawiaj\u0105 si\u0119 tutaj nie tylko odniesienia do Carmen<\/em> M\u00e9rim\u00e9ego i Bizeta, ale tak\u017ce, jak twierdzi Leicester, do Czarnej Carmen<\/em>, St\u0105d do wieczno\u015bci<\/em> (F. Zinneman, 1953), Nie tyka\u0107 \u0142upu<\/em> (J. Becker, 1954), a nawet Szalonego Piotrusia<\/em> (1965) samego Godarda[9]. Muzycznie, Bizeta jest tu niewiele, pojawia si\u0119 za to kilka p\u00f3\u017anych kwartet\u00f3w Beethovena, co jest silnie powi\u0105zane z akcj\u0105. Tak jak u Saury, Imi\u0119: Carmen<\/em> rozgrywa si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie; podobn\u0105 rol\u0119 co pr\u00f3by ta\u0144ca flamenco odgrywaj\u0105 tutaj pr\u00f3by kwartetu smyczkowego. Wyst\u0119puje tak\u017ce sam Godard w roli wujka Carmen zamkni\u0119tego w szpitalu psychiatrycznym. Imi\u0119: Carmen<\/em> nie jest zwyk\u0142\u0105 adaptacj\u0105 ani nawet wariacj\u0105 na temat Carmen<\/em>, tylko, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 film\u00f3w autora Pogardy<\/em> (1963), osobist\u0105 wypowiedzi\u0105, esejem korzystaj\u0105cym z ta\u015bmy filmowej podobnie jak z kartki papieru. Moim zdaniem jest to jednak dzie\u0142o p\u0119kni\u0119te od \u015brodka. Niekt\u00f3re tezy, kt\u00f3re pojawiaj\u0105 si\u0119 w filmie, jak krytyka kapitalizmu, wojny, czy nawet spo\u0142ecze\u0144stwa w og\u00f3le, dyskontowane s\u0105 szkicowym i quasi-komediowym charakterem ca\u0142o\u015bci. Pojawiaj\u0105 si\u0119 tezy i aforyzmy, kt\u00f3re nie s\u0105 p\u00f3\u017aniej rozwijane, jak na przyk\u0142ad: \u201epolicja jest dla spo\u0142ecze\u0144stwa tym, czym marzenia s\u0105 dla ludzi\u201d albo antymaterialistyczne narracje o produkowaniu \u201ed\u00f3br, kt\u00f3rych nikt nie potrzebuje\u201d. Oczywi\u015bcie ca\u0142e to anarchistyczne zaci\u0119cie i liczne gry z konwencjami s\u0105 wysokiej pr\u00f3by; obraz Godarda nie przekracza granicy dobrego smaku nawet mimo \u0142\u0105czenia odwa\u017cnego erotyzmu z postmodernistyczn\u0105 eseistyk\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Rozrzut stylistyczny omawianych adaptacji ujawnia nie tylko ca\u0142kowicie odmienne podej\u015bcia do etosu femme fatale<\/em>, ale i samej muzyki. Jerzy Gabry\u015b pisa\u0142 ju\u017c dawno o tym, \u017ce \u201eBizetowska Carmen<\/em> stoi wci\u0105\u017c w centrum zagadnienia jako wz\u00f3r doskona\u0142y\u201d[10], ale stwierdzenie to jest nadal aktualne pomimo up\u0142ywu lat. \u017badna z wymienionych adaptacji tego nie zmieni\u0142a, a ju\u017c najmniej Mi\u0142o\u015b\u0107 Carmen<\/em> jako jedyna od\u017cegnuj\u0105ca si\u0119 od Bizeta. Stosunek tw\u00f3rc\u00f3w adaptacji filmowych do opery zmienia\u0142 si\u0119 z biegiem lat; o ile wcze\u015bniejsze scenariusze opowiada\u0142y si\u0119 w miar\u0119 jednoznacznie po stronie opery lub<\/em> noweli, to ju\u017c dwie-trzy dekady p\u00f3\u017aniej mamy do czynienia z dialogiem wok\u00f3\u0142<\/em> tekstu g\u0142\u00f3wnego, kt\u00f3rym zreszt\u0105 nie jest ju\u017c \u201eCarmen <\/em>Bizeta\u201d czy te\u017c \u201eCarmen<\/em> M\u00e9rim\u00e9ego\u201d, tylko mit, aran\u017cacja, czy te\u017c wspomniany ju\u017c \u201edyskurs-Carmen<\/em>\u201d. Ciekawy jest r\u00f3wnie\u017c proces aktualizacji opery\/muzyki poprzez zastosowanie domieszek: jazzu u Premingera, flamenco u Saury, Beethovena u Godarda. Edgar Morin w swojej g\u0142o\u015bnej pracy Kino i wyobra\u017ania,<\/em> podkre\u015bla rol\u0119 muzyki w filmie jako \u201edodatkowego instrumentu, wyra\u017caj\u0105cego ton uczuciowy\u201d, nawi\u0105zuj\u0105c przy tym zreszt\u0105 do wypowiedzi B\u00e9li Bal\u00e1zsa odnosz\u0105cej si\u0119 jeszcze do czas\u00f3w kina niemego[11]. We wsp\u00f3\u0142czesnym, postklasycznym kinie idea \u201edodatkowego instrumentu\u201d realizuje si\u0119 w kategoriach intertekstualnych. Re\u017cyserzy, kt\u00f3rzy zdecydowali si\u0119 na przeniesienie akcji w czasy wsp\u00f3\u0142czesne \u2013 to jest Preminger, Saura i Godard \u2013 zarazem czuli si\u0119 swoi\u015bcie zobowi\u0105zani do uzupe\u0142nienia opery Bizeta o muzyk\u0119 autentyczn\u0105 dla \u015bwiata przedstawionego. I odwrotnie \u2013 autorzy odtwarzaj\u0105cy realia XIX-wieczne zachowali Bizeta w oryginale (co u Rosiego by\u0142o wr\u0119cz konieczno\u015bci\u0105) lub zadowolili si\u0119 autorsk\u0105, orkiestrow\u0105 muzyk\u0105 filmow\u0105, nawi\u0105zuj\u0105c\u0105 rzecz jasna do europejskiego XIX-wiecznego romantyzmu (Vidor).<\/p>\n\n\n\n

Do pierwszej z tych grup (tj. \u201ewsp\u00f3\u0142czesnych\u201d Carmen<\/em>) mo\u017cna tak\u017ce zaliczy\u0107 jedn\u0105 z bardziej frapuj\u0105cych adaptacji ostatnich lat, a mianowicie U\u2011Carmen eKhayelitsha<\/em> (2005, M. Dornford-May). B\u0119d\u0119 pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 nazw\u0105 U\u2011Carmen<\/em> zamiast polskiego t\u0142umaczenia Czarna Carmen<\/em>, powielaj\u0105cego tytu\u0142 filmu Premingera. Akcja dzie\u0142a, zdobywcy Z\u0142otego Nied\u017awiedzia na berli\u0144skim Mi\u0119dzynarodowym Festiwalu Filmowym, osadzona jest w realiach wsp\u00f3\u0142czesnego RPA, w mie\u015bcie Khayelitsha. Nazwa ta oznacza \u201eNowy Dom\u201d w j\u0119zyku xhosa (jednym z urz\u0119dowych j\u0119zyk\u00f3w po\u0142udniowoafryka\u0144skich), kt\u00f3ry dominuje w U\u2011Carmen<\/em>, pomimo wielu zapo\u017cycze\u0144 z angielskiego. Czarnosk\u00f3rzy aktorzy i \u015bpiewacy to w wi\u0119kszo\u015bci cz\u0142onkowie grupy teatralnej Dimpho Di Kompane, za\u0142o\u017conej przez brytyjskiego re\u017cysera Marka Dornforda-Maya, mieszkaj\u0105cego obecnie w RPA. Podobnie jak u Premingera, film U\u2011Carmen <\/em>powsta\u0142 dopiero po sukcesach wersji scenicznej. Na tym zreszt\u0105 ko\u0144cz\u0105 si\u0119 podobie\u0144stwa mi\u0119dzy dwoma adaptacjami. Pauline Malefane jako Carmen trudno uzna\u0107 za pochodn\u0105 femme fatale<\/em>. W patriarchalnych realiach zmaskulinizowanego, gangsterskiego p\u00f3\u0142\u015bwiatka jest raczej ofiar\u0105, jak Carmen Petera Brooka. Surowe kadry podkre\u015blaj\u0105 przemoc \u015bwiata przedstawionego: klaustrofobiczne slumsy pe\u0142ne narkotyk\u00f3w i alkoholu, wozy policyjne wype\u0142nione przysadzistymi oficerami, ogrodzenia i druty kolczaste. Fabu\u0142a oscyluje wok\u00f3\u0142 schemat\u00f3w rywalizacji i napi\u0119\u0107 mi\u0119dzy grupami spo\u0142ecznymi. Carmen, cho\u0107 faworyzowana przez kamer\u0119, nie wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 szczeg\u00f3lnie w\u015br\u00f3d innych kobiet pracuj\u0105cych w fabryce papieros\u00f3w; lubi by\u0107 w centrum uwagi, ale pragnie niezale\u017cno\u015bci. Nie do ko\u0144ca ufa sier\u017cantowi Jongiemu (Don Jos\u00e9mu). Scenariusz nakre\u015bli\u0142 tu zreszt\u0105 znacznie wi\u0119cej t\u0142a fabularnego dla Jongiego-\u201eJos\u00e9go\u201d ni\u017c u Bizeta lub w innych adaptacjach filmowych. Sier\u017cant w kilku reminiscencjach cz\u0119sto wspomina matk\u0119 oraz \u015bmier\u0107 brata, za kt\u00f3r\u0105 by\u0142 odpowiedzialny. Pobili si\u0119, z fatalnym skutkiem, o szwagierk\u0119 Jongiego \u2013 wdowa po bracie jest odpowiedniczk\u0105 Mica\u00ebli. Dornford-May przedstawia wi\u0119c histori\u0119 Carmen i otaczaj\u0105cych j\u0105 postaci znacznie bardziej naturalistycznie ni\u017c u Bizeta, a bli\u017cej pierwowzoru M\u00e9rim\u00e9ego. U\u2011Carmen<\/em> gatunkowo jest musicalem, ale mocno konstatuj\u0105cym konwencje \u2013 cho\u0107 operowe lejtmotywy przewa\u017caj\u0105, to cz\u0119sto kontrapunktowane s\u0105 muzyk\u0105 etniczn\u0105 (co ciekawe, wi\u0119cej z tym zwi\u0105zanych dysonans\u00f3w daje si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 w grupowych \u015bpiewach kobiet ni\u017c m\u0119\u017cczyzn), a u\u017cycie j\u0119zyka xhosa nadaje ca\u0142o\u015bci fascynuj\u0105co egzotycznego \u2013 dla Europejczyka \u2013 odcienia.<\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie, r\u00f3\u017cne historie ekranowych Carmen bynajmniej nie ograniczaj\u0105 si\u0119 do powy\u017cszego wyboru. D\u0142ug\u0105 list\u0119 otwieraj\u0105 filmy re\u017cyser\u00f3w znanych ju\u017c w czasach epoki niemej, mi\u0119dzy innymi Cecila B. DeMille\u2019a (Carmen<\/em>, 1915), Ernsta Lubitscha (Carmen<\/em>, 1918, z Pol\u0105 Negri) czy Jacques\u2019a Feydera (Carmen<\/em>, 1926). P\u00f3\u017aniej powstawa\u0142y nawet wersje erotyczne (Carmen nue<\/em>, A. L\u00f3pez, 1984) b\u0105d\u017a hip-hopowe (Carmen: Hip Hopera<\/em>, R. Townsend, 2001). Temat jest przeze mnie ledwo zarysowany; kto wie, mo\u017ce ci\u0105g dalszy nast\u0105pi? Tymczasem, chcia\u0142em jeszcze na koniec wtr\u0105ci\u0107 kilka s\u0142\u00f3w o samej operze, kt\u00f3r\u0105 uda\u0142o mi si\u0119 niedawno zobaczy\u0107 w niecodziennych okoliczno\u015bciach (pomin\u0105wszy fakt, i\u017c samo obejrzenie spektaklu na \u017cywo w czasach pandemii jest niezwyk\u0142e). Tegoroczna realizacja w Operze \u015al\u0105skiej by\u0142a zarazem wznowieniem i po\u017cegnaniem produkcji z 2006 roku (trwaj\u0105 przygotowania do remontu, kt\u00f3ry ma si\u0119 zacz\u0105\u0107 na pocz\u0105tku 2022 roku). Sz\u00f3st\u0105 w historii bytomskiej Opery inscenizacj\u0119 Carmen<\/em> wyre\u017cyserowa\u0142 Wies\u0142aw Ochman, wybitny tenor i re\u017cyser, debiutuj\u0105cy w Bytomiu jako \u015bpiewak ju\u017c w 1960 roku. Inscenizacja ta, zorganizowana w 60-lecie premiery Carmen<\/em> na deskach Opery \u015al\u0105skiej, zachowuje sceniczny sens pierwowzoru bez wysilania si\u0119 na uwsp\u00f3\u0142cze\u015bnianie kostium\u00f3w b\u0105d\u017a czasu akcji. Pomys\u0142owo wykorzystuje te\u017c niewielk\u0105 przestrze\u0144, jak\u0105 rozporz\u0105dza bytomska scena i czyni\u0105c ze swoich niewielkich gabaryt\u00f3w \u2013 zalet\u0119. Widz dostrzega bowiem z niewielkiej odleg\u0142o\u015bci ka\u017cdy ruch, gest i mimik\u0119 aktor\u00f3w, w tym fenomenalnej Anny Boruckiej w tytu\u0142owej roli. Problem realizacji oper sprowadza si\u0119 nie do unowocze\u015bniania za wszelk\u0105 cen\u0119 libretta i jego sensu, tudzie\u017c modernizowania inscenizacji wbrew intencjom autora<\/em> \u2013 m\u00f3wi Wies\u0142aw Ochman[12]<\/a>. By\u0107 mo\u017ce, ale czy to samo dotyczy filmu? Je\u015bli przyjrzymy si\u0119 adaptacjom Premingera, Saury czy Dornforda-Maya \u2013 chyba jednak nie.<\/p>\n\n\n\n

Micha\u0142 Stencel<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1] P. M\u00e9rim\u00e9e, Carmen<\/em>. Prze\u0142. T. \u017bele\u0144ski-Boy. Ksi\u0105\u017cka i Wiedza, Warszawa 1989.<\/p>\n\n\n\n

[2] T. \u017bele\u0144ski-Boy, Antologia literatury francuskiej<\/em>. Krakowska Sp\u00f3\u0142ka Wydawnicza, Krak\u00f3w 1922, s. 469\u2013470.<\/p>\n\n\n\n

[3] L. Mulvey, Przyjemno\u015b\u0107 wzrokowa a kino narracyjne<\/em>. Prze\u0142. J. Mach, [w:] Do utraty wzroku. Wyb\u00f3r tekst\u00f3w<\/em>, red. K. Kuc, L. Thompson, Krak\u00f3w 2010, s. 97.<\/p>\n\n\n\n

[4] J. Gabry\u015b, \u201eCarmen\u201d J. Bizeta<\/em>. PWM, Krak\u00f3w 1960, s. 59.<\/p>\n\n\n\n

[5] por. komentarz odautorski Richarda Osborne\u2019a do libretta wydania EMI (CD, 1960) pod dyr. sir Thomasa Beechama, EMI Records Ltd., London 2000, s. 11.<\/p>\n\n\n\n

[6] H. Marshall Leicester Jr., Discourse and the Film Text: Four Readings of \u201eCarmen\u201d<\/em>, [w:] \u201eCambridge Opera Journal\u201d 1994, Vol. 6, No. 3, s. 273.<\/p>\n\n\n\n

[7] ibid., s. 265.<\/p>\n\n\n\n

[8] ibid., s. 246.<\/p>\n\n\n\n

[9] ibid., s. 252.<\/p>\n\n\n\n

[10] J. Gabry\u015b, \u201eCarmen\u201d J. Bizeta<\/em>. PWM, Krak\u00f3w 1960, s. 56.<\/p>\n\n\n\n

[11] E. Morin, Kino i wyobra\u017ania<\/em>. Prze\u0142. K. Eberhardt. PIW, Warszawa 1975, s. 174.<\/p>\n\n\n\n

[12] w wywiadzie z Tadeuszem Kijonk\u0105, zamieszczonym w programie Carmen<\/em> Opery \u015al\u0105skiej, red. T. Kijonka, Bytom 2006.<\/p>\n\n\n\n

BIBLIOGRAFIA:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. Barthes Roland, Mitologie<\/em>. Prze\u0142. Adam Dziadek. Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2008. <\/li>\n\n\n\n
  2. Gabry\u015b Jerzy, \u201eCarmen\u201d J. Bizeta<\/em>. Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Krak\u00f3w 1960.<\/li>\n\n\n\n
  3. Marshall Leicester Herbert Jr., Discourse and the Film Text: Four Readings of \u201eCarmen\u201d<\/em>, [w:] \u201eCambridge Opera Journal\u201d 1994, Vol. 6, No. 3.<\/li>\n\n\n\n
  4. M\u00e9rim\u00e9e Prosper, Carmen<\/em>. Prze\u0142. Tadeusz \u017bele\u0144ski-Boy. Wydawnictwo Ksi\u0105\u017cka i Wiedza, Warszawa 1989.<\/li>\n\n\n\n
  5. Morin Edgar, Kino i wyobra\u017ania<\/em>. Prze\u0142. Konrad Eberhardt. Polski Instytut Wydawniczy, Warszawa 1975. <\/li>\n\n\n\n
  6. Mulvey Laura, Przyjemno\u015b\u0107 wzrokowa a kino narracyjne<\/em>. Prze\u0142. Jolanta Mach, [w:] Do utraty wzroku. Wyb\u00f3r tekst\u00f3w<\/em>, red. Kamila Kuc, Lara Thompson, Krak\u00f3w 2010. <\/li>\n\n\n\n
  7. Said Edgar W., Orientalizm.<\/em> Prze\u0142. Monika Wyrwas-Wi\u015bniewska. Wydawnictwo Zysk i Sp\u00f3\u0142ka, Pozna\u0144 2005. <\/li>\n\n\n\n
  8. \u017bele\u0144ski-Boy Tadeusz, Antologia literatury francuskiej<\/em>. Krakowska Sp\u00f3\u0142ka Wydawnicza, Krak\u00f3w 1922. <\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    \u0179r\u00f3d\u0142a zdj\u0119\u0107:<\/p>\n\n\n\n

    Zdj 1: materia\u0142y MoMa<\/p>\n\n\n\n

    Zdj 2: imdb.com<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    \u201eMam na sobie we\u0142n\u0119, ale nie jestem owieczk\u0105\u201d[1] \u2013 m\u00f3wi o sobie jedna z ikonicznych femmes fatales ostatnich kilkunastu dekad. Operowe wcielenie Cyganki jest obecnie najlepiej znane, ale paryska premiera dzie\u0142a Georges\u2019a Bizeta wcale nie by\u0142a sukcesem\u2026 Wr\u0119cz odwrotnie \u2013 w 1873 roku oper\u0119 niemal\u017ce wygwizdano. Nie najlepsze wykonawstwo by\u0142o tylko jednym z powod\u00f3w. Chodzi\u0142o g\u0142\u00f3wnie o to, \u017ce tre\u015b\u0107 [\u2026]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"wp_typography_post_enhancements_disabled":false,"footnotes":""},"categories":[11,12],"tags":[],"class_list":["post-195","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-nr-46-hollywood","category-w-powiekszeniu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/195","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=195"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/195\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":196,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/195\/revisions\/196"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=195"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=195"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=195"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}