{"id":256,"date":"2023-08-22T03:29:08","date_gmt":"2023-08-22T01:29:08","guid":{"rendered":"https:\/\/16mm.com.pl\/?p=256"},"modified":"2023-08-22T03:29:08","modified_gmt":"2023-08-22T01:29:08","slug":"dziwnie-opowiedziane-dziwne-opowiesci-wokol-filmu-kwaidan-masakiego-kobayashiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/2023\/08\/22\/dziwnie-opowiedziane-dziwne-opowiesci-wokol-filmu-kwaidan-masakiego-kobayashiego\/","title":{"rendered":"Dziwnie opowiedziane dziwne opowie\u015bci. Wok\u00f3\u0142 filmu \u201eKwaidan\u201d Masakiego Kobayashiego"},"content":{"rendered":"\n

W ubieg\u0142ym roku swoj\u0105 europejsk\u0105 premier\u0119 na p\u0142ycie Blu-ray mia\u0142 Kwaidan <\/em>M. Kobayashiego \u2013 jedna z kluczowych pozycji azjatyckiego, a nawet \u015bwiatowego kina grozy. Jest to dobra okazja, aby zgodnie z lejtmotywem aktualnego numeru \u201e16mm\u201d przyjrze\u0107 si\u0119 bli\u017cej japo\u0144skim opowie\u015bciom z pogranicza jawy i snu.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Popularno\u015b\u0107 The Ring: Kr\u0105g<\/em> (H. Nakata, 1998), Kl\u0105twy Ju-on <\/em>(T. Shimizu, 2000) oraz ich r\u00f3\u017cnorakich remake\u2019\u00f3w i sequeli (zar\u00f3wno japo\u0144skich, jak i ameryka\u0144skich), sprawi\u0142a, \u017ce na has\u0142o \u201ehorror japo\u0144ski\u201d wielu odpowie \u201enie, dzi\u0119kuj\u0119\u201d. Skojarzenia z tym has\u0142em s\u0105 charakterystyczne \u2013 na przyk\u0142ad ubrana na bia\u0142o dziewczynka-topielec, z d\u0142ugimi czarnymi w\u0142osami zakrywaj\u0105cymi jej twarz. Poch\u00f3d r\u00f3wnie specyficznych truposzy przez kina kilku kontynent\u00f3w przy\u0107miewa nieco fakt, \u017ce japo\u0144skie kino grozy miewa i miewa\u0142o zupe\u0142nie inne oblicze \u2013 nawet je\u015bli punkt wyj\u015bcia pozosta\u0142 ten sam. A by\u0142a nim najcz\u0119\u015bciej kobieca zemsta z za\u015bwiat\u00f3w; zamordowana kochanka (lub \u017cona) m\u015bci\u0142a si\u0119 na niewiernym kochanku (m\u0119\u017cu). Tak jest na przyk\u0142ad w wielokrotnie ekranizowanym dramacie Yotsuyakaidan<\/em> (1825) Nanbokiego Tsuruyi IV, znanym te\u017c pod polskim tytu\u0142em Opowie\u015b\u0107 o duchu z Yotsui<\/em>. Dramat kabuki<\/em> (odmiany japo\u0144skiego teatru) oparty by\u0142 na legendzie Oiwy, otrutej przez m\u0119\u017ca \u2013 samuraja Iemona \u2013 i powracaj\u0105cej zza grobu jako straszliwe onry\u014d<\/em>, czyli demon. Oszpecona za \u017cycia, m\u015bci\u0142a si\u0119 jako jeszcze brzydsza zjawa, na Iemonie i jego wsp\u00f3lnikach w zbrodni. Tak to mniej wi\u0119cej wygl\u0105da\u0142o w legendzie, dramacie i wi\u0119kszo\u015bci ekranizacji. Ale nie w tej, kt\u00f3r\u0105 re\u017cyserowa\u0142 Keisuke Kinoshita (1912\u20131998). Dwucz\u0119\u015bciowy film Yotsuya kaidan<\/em> (1949) by\u0142 pozbawiony element\u00f3w horroru i podkre\u015bla\u0142 spo\u0142eczne oraz etyczne aspekty legendy, koncentruj\u0105c si\u0119 na okrutnym i bezrefleksyjnym traktowaniu kobiet w czasach feudalnej Japonii, jak i psychologicznych nast\u0119pstwach zbrodni.<\/p>\n\n\n\n

Horror nie by\u0142 ulubionym gatunkiem Kinoshity. Jego najs\u0142ynniejsze dzie\u0142a, takie jak 24 \u017arenice<\/em> (1954), by\u0142y pacyfistyczne, spo\u0142ecznie zaanga\u017cowane i g\u0142\u0119boko humanistyczne w wyrazie. Subtelno\u015b\u0107 jego argumentacji w po\u0142\u0105czeniu z przenikliw\u0105 krytyk\u0105 nacjonalistycznego militaryzmu w Japonii lat 20. i 30., sprawi\u0142y, \u017ce 24 \u017arenice <\/em>zosta\u0142y w ojczy\u017anie ocenione nawet wy\u017cej ni\u017c Siedmiu samuraj\u00f3w<\/em> (1954) A. Kurosawy. Rozczarowanie wojn\u0105 by\u0142o wszechobecne. Podziela\u0142 je r\u00f3wnie\u017c asystent Kinoshity z czas\u00f3w Yotsuya kaidan<\/em>, w chwili premiery 24 \u017arenic<\/em> maj\u0105cy ju\u017c za sob\u0105 pierwsze pr\u00f3by re\u017cyserskie. Masaki Kobayashi (1916\u20131996), bo o nim mowa, cho\u0107 niewiele m\u0142odszy od Kinoshity, to debiutowa\u0142 do\u015b\u0107 p\u00f3\u017ano, w roku 1952. Jego trzeci film, Pok\u00f3j o grubych \u015bcianach<\/em> (1953), okaza\u0142 si\u0119 na tyle odwa\u017cny politycznie, \u017ce czeka\u0142 na dopuszczenie go na ekrany przez cenzur\u0119 a\u017c trzy lata. Dramaty spo\u0142eczne Mog\u0119 ciebie kupi\u0107<\/em> (1956) i Czarna rzeka <\/em>(1957) w dosadny, cho\u0107 te\u017c chwilami sentymentalny spos\u00f3b krytykowa\u0142y korupcj\u0119, cynizm i egoizm.<\/p>\n\n\n\n

Prze\u0142omem by\u0142a monumentalna, dziewi\u0119ciogodzinna trylogia wojenna Dola cz\u0142owiecza<\/em> (1959\u20131961); i to prze\u0142omem zar\u00f3wno w karierze Kobayashiego, jak i odtw\u00f3rcy g\u0142\u00f3wnej roli Tatsui Nakadai, kt\u00f3ry w latach 60. zosta\u0142 najwi\u0119ksz\u0105 obok Toshiro Mifune gwiazd\u0105 kina japo\u0144skiego. Obaj aktorzy wyst\u0105pili jako przeciwnicy w Stra\u017cy przybocznej<\/em> (1962) Kurosawy, kt\u00f3rego \u201enieoficjalnym\u201d remake\u2019iem by\u0142\u2026 spaghetti western Sergia Leone Za gar\u015b\u0107 dolar\u00f3w<\/em> (1964). W Doli cz\u0142owieczej<\/em> Kobayashi da\u0142 dobitny wyraz swojej antymilitarystycznej ideologii, tym bardziej przejmuj\u0105cej, \u017ce sam re\u017cyser by\u0142 przez kilkana\u015bcie miesi\u0119cy je\u0144cem wojennym. Poni\u017cony, opuszczony i wyczerpany Kaji (Nakadai) umiera pod koniec trzeciej cz\u0119\u015bci (Modlitwa \u017co\u0142nierza<\/em>). Sam za\u015b Kobayashi staje si\u0119 dzi\u0119ki tej epopei tw\u00f3rc\u0105 pierwszoplanowym, w nast\u0119pnych latach wymienianym tu\u017c obok Kurosawy.<\/p>\n\n\n\n

W tym samym czasie do g\u0142osu dochodzi ju\u017c m\u0142ode pokolenie rozpolitykowanych re\u017cyser\u00f3w nowofalowych, jak Nagisa Oshima czy Masahiro Shinoda, znacznie bardziej radykalnych, je\u015bli chodzi o stosowane \u015brodki przekazu. Kobayashi, po nakr\u0119ceniu kolejnego bardzo udanego obrazu Spadek<\/em> (1962), krytykuj\u0105cego bur\u017cuazyjny materializm w wizualnie niepokoj\u0105cy, niemal\u017ce ekspresjonistyczny spos\u00f3b, zwraca si\u0119 nast\u0119pnie w stron\u0119 kina historycznego, zwykle przez nowofalowc\u00f3w omijanego. Pierwszym krokiem w tym kierunku staje si\u0119 Harakiri<\/em> (1962), ponownie z Nakadai\u0105 w roli g\u0142\u00f3wnej. Jest to strza\u0142 w dziesi\u0105tk\u0119 i wielki mi\u0119dzynarodowy sukces artystyczny \u2013 film wygrywa Nagrod\u0119 Jury w Cannes, presti\u017cowe nagrody w ojczy\u017anie i dodatkowo wzbudza rozg\u0142os drastyczn\u0105 scen\u0105 pope\u0142nienia seppuku<\/em> mieczem bambusowym. Jest to jednak zaledwie jedna z wielu scen o wielkiej sile emocjonalnej. Harakiri <\/em>jest niczym nieskazitelny dramaturgicznie protest song<\/em> \u2013 posiada wyrazisty antyestablishmentowy przekaz o precyzyjnie skonstruowanej fabule, w kt\u00f3rej ka\u017cdy krzyk i gest maj\u0105 swoje uzasadnienie. Je\u015bli dodamy do tego wizualn\u0105 maestri\u0119 uko\u015bnych kompozycji kadru, aktorsk\u0105 brawur\u0119 i minimalistyczn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119 d\u017awi\u0119kow\u0105 Toru Takemitsu (odt\u0105d sta\u0142ego wsp\u00f3\u0142pracownika Kobayashiego), to gratulacje zachwyconego Kinoshity staj\u0105 si\u0119 ju\u017c tylko dope\u0142nieniem mi\u0119dzynarodowego awansu.<\/p>\n\n\n\n

Kiedy Kobayashi przyst\u0119puje do nakr\u0119cenia nast\u0119pnego, pierwszego w kolorze dzie\u0142a,  posiada ju\u017c ugruntowan\u0105 w wytw\u00f3rni Shochiku pozycj\u0119 i solidny kredyt zaufania, r\u00f3wnie\u017c finansowy. Wpada jednak w pu\u0142apk\u0119. Nie jest \u015bwiadomy tego, \u017ce Kwaidan<\/em> ju\u017c w chwili rozpocz\u0119cia zdj\u0119\u0107 jest pod kresk\u0105. Upadaj\u0105ca wytw\u00f3rnia by\u0142a w\u00f3wczas solidnie zad\u0142u\u017cona, a ci\u0105g\u0142e przekraczanie bud\u017cetu przez Kobayashiego tylko pogarsza\u0142o sytuacj\u0119. Produkcj\u0119 przej\u0105\u0142 inny gigant, Toho, ale nie wy\u0142o\u017cy\u0142 wystarczaj\u0105cej kwoty na uko\u0144czenie zdj\u0119\u0107. Kobayashi zwraca si\u0119 wi\u0119c o po\u017cyczk\u0119 do Kinoshity \u2013 mentor i tym razem nie zawodzi. Sytuacja nie by\u0142aby mo\u017ce a\u017c tak dramatyczna, gdyby nie fakt, \u017ce produkcja Kwaidanu<\/em> poch\u0142ania\u0142a olbrzymie \u015brodki. Zdj\u0119cia kr\u0119cono w ogromnym hangarze Nissana ze specjalnie wzniesionymi rusztowaniami dla o\u015bwietleniowc\u00f3w, r\u0119cznie malowanymi (r\u00f3wnie\u017c przez samego re\u017cysera) dekoracjami i tonami sztucznego \u015bniegu. Ale te\u017c i zadanie, kt\u00f3rego podj\u0105\u0142 si\u0119 autor, by\u0142o spektakularne. By\u0142a nim bowiem adaptacja czterech r\u00f3\u017cnych \u201eopowie\u015bci niesamowitych\u201d (kaidan<\/em>) autorstwa Lafcadio Hearna (1850\u20131904).<\/p>\n\n\n\n

Pisarz ten, grecko-irlandzkiego pochodzenia, du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u017cycia sp\u0119dzi\u0142 w Stanach, a zapami\u0119tany zosta\u0142 jako narodowy autor\u2026 japo\u0144ski. W Japonii bowiem osiad\u0142 na sta\u0142e, o\u017ceni\u0142 si\u0119, przyj\u0105\u0142 obywatelstwo, przeszed\u0142 na buddyzm i mieszka\u0142 tam do ko\u0144ca \u017cycia jako Yakumo Koizumi. Jego kosmopolityczna erudycja zawa\u017cy\u0142a na tym, \u017ce zebrane w licznych tomach opowie\u015bci o duchach si\u0119gaj\u0105ce czas\u00f3w \u015bredniowiecznej Japonii znalaz\u0142y czytelnik\u00f3w na ca\u0142ym \u015bwiecie i do dzisiaj s\u0105 wznawiane. Dotyczy to tak\u017ce Kwaidanu<\/em> (1903), w Polsce wydanego po raz pierwszy w 1984 roku pod nazw\u0105 Kwaidan. Opowie\u015bci niezwyk\u0142e<\/em> (Wyd. \u0141\u00f3dzkie). Z tego w\u0142a\u015bnie zbioru Kobayashi wybra\u0142 dwie centralne, najd\u0142u\u017csze opowie\u015bci b\u0119d\u0105ce podstaw\u0105 jego brawurowej, trzygodzinnej adaptacji. \u201eBezuchy Hoichi\u201d to historia najbardziej z nich obszerna i najcz\u0119\u015bciej przytaczana. Opowiada o dziejach niewidomego pomocnika kap\u0142ana, podst\u0119pem zwabionego przez duchy klanu Taira, aby co noc, przy akompaniamencie biwy<\/em> (japo\u0144skiej lutni), recytowa\u0107   dzieje wielkiej bitwy morskiej, w kt\u00f3rej niegdy\u015b pokonano i wymordowano ca\u0142y klan. Aby uchroni\u0107 go przed wp\u0142ywem duch\u00f3w, kap\u0142ani pokrywaj\u0105 ca\u0142e cia\u0142o Hoichiego literami buddyjskiej modlitwy \u2013 Sutry Serca. Prawie ca\u0142e\u2026 zapominaj\u0105 o uszach, kt\u00f3re zdezorientowany duch wyrywa z g\u0142owy Hoichiego; dzi\u0119ki temu jednak nieszcz\u0119\u015bnik zachowuje \u017cycie.<\/p>\n\n\n\n

Znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tej opowie\u015bci zajmuje wizualne przedstawienie bitwy morskiej. Na tle wzmocnionej elektronicznym pog\u0142osem recytacji widzimy uj\u0119cia sun\u0105cych ku sobie \u0142odzi w oparach pary i dymu, \u0142\u0105czone przebitkami map. Nie jest to realistyczne przedstawienie; Kwaidan<\/em> nie aspiruje do realizmu \u2013 wr\u0119cz przeciwnie. To, co widzimy na ekranie, to synteza kilku istotnych \u017ar\u00f3de\u0142 kultury japo\u0144skiej wyra\u017cona w spos\u00f3b przyst\u0119pny dla ka\u017cdego widza zainteresowanego dalekowschodni\u0105 kultur\u0105, ale \u201eprzyst\u0119pny\u201d nie oznacza tutaj \u201ekompromisowy\u201d. Kobayashi wraz ze scenarzystk\u0105 Y\u00f4ko Mizuki doskonale zdawali sobie spraw\u0119 z faktu, \u017ce Lafcadio Hearn, jakkolwiek przybysz z zewn\u0105trz, bodaj jako pierwszy zebra\u0142 te legendy w formie nieupi\u0119kszonej, niepsychologizuj\u0105cej, a zarazem atrakcyjnej literacko nie tylko dla Japo\u0144czyk\u00f3w. Nawet nacjonalistyczni pisarze japo\u0144scy tamtych lat byli do Hearna nastawieni przychylnie. Kobayashi wykorzysta\u0142 ten fakt, czerpi\u0105c przy tym rzecz jasna z teatru kabuki<\/em>, kt\u00f3rym kinematografia japo\u0144ska by\u0142a przesi\u0105kni\u0119ta od pocz\u0105tku jej istnienia, a tak\u017ce, co bardzo prawdopodobne, z wizualnego stylu Ballady o Narayamie<\/em> (1958) Kinoshity, jawnie korzystaj\u0105cej z konwencji teatralnych. Kwaidan<\/em> jest odzwierciedleniem tych samych tendencji. Zar\u00f3wno o\u015bwietlenie, jak i malowane dekoracje sprawiaj\u0105, \u017ce paleta kolor\u00f3w jest bli\u017csza snu lub fantazji ni\u017c realizmowi. Nie ma tu przesuwanych \u015bcian, jak w Narayamie<\/em>, ale zmieniaj\u0105ce si\u0119 kolory \u015bwiate\u0142 oddaj\u0105 charakter poszczeg\u00f3lnych scen i ich nastroj\u00f3w. Tak jest na przyk\u0142ad w innej z czterech opowie\u015bci, \u201eYuki-onna\u201d, czyli \u201e\u015anie\u017cna kobieta\u201d. W epizodzie tym wyst\u0119puje Tatsuya Nakadai jako Minokichi, jeden z dw\u00f3ch drwali, kt\u00f3rzy s\u0105 zmuszeni do schronienia si\u0119 przed \u015bnie\u017cyc\u0105 w opuszczonej chacie. Tam nawiedza ich yuki-onna<\/em>, zamra\u017caj\u0105c swoim oddechem starszego z drwali, ale oszcz\u0119dzaj\u0105c Minokichiego pod warunkiem, \u017ce nikomu o tym zdarzeniu nie opowie. Jaki\u015b czas p\u00f3\u017aniej Minokichi poznaje pi\u0119kn\u0105 Yuki\u2011O, z kt\u00f3r\u0105 bierze \u015blub i ma gromadk\u0119 dzieci; nie domy\u015bla si\u0119 jednak, \u017ce Yuki\u2011O to w rzeczywisto\u015bci \u015anie\u017cna Kobieta i nie\u015bwiadomy zagro\u017cenia wyjawia \u017conie, co wydarzy\u0142o si\u0119 przed laty w opuszczonej chacie. Scenie tej towarzyszy radykalna zmiana o\u015bwietlenia z rozproszonego na punktowe i z neutralnego na niebieskie, co \u0142\u0105czy dan\u0105 kolorystyk\u0119 z wcze\u015bniejsz\u0105 scen\u0105 pojawienia si\u0119 \u015anie\u017cnej Kobiety.<\/p>\n\n\n\n

Rozpacz Minokichiego (kt\u00f3rego kar\u0105 ostatecznie jest nie \u015bmier\u0107, a osamotnienie) ukazana jest z wysokiego i uko\u015bnego k\u0105ta kamery, co symbolizuje jego uleg\u0142o\u015b\u0107 wobec w\u0142adzy i represyjno\u015bci, z kt\u00f3r\u0105 uto\u017csamiana jest Yuki. Jest to sta\u0142y temat Kobayashiego. W Harakiri <\/em>jako pierwszy skrytykowa\u0142 on w tak ostry spos\u00f3b kodeks bushid\u014d<\/em>, czyli samurajsk\u0105 etyk\u0119, w ci\u0105gu wielu stuleci trwania zale\u017cno\u015bci feudalnych \u2013 nienaruszaln\u0105. Japonia bardzo p\u00f3\u017ano, bo dopiero w drugiej po\u0142owie XIX wieku, zerwa\u0142a z polityk\u0105 izolacjonizmu oraz z ustrojem opartym na silnie zhierarchizowanym feudalizmie, wymagaj\u0105cym absolutnego pos\u0142usze\u0144stwa wasala wobec swojego pana. Odbi\u0142o si\u0119 to tak\u017ce na hierarchicznej strukturze \u201enowoczesnego\u201d pa\u0144stwa w okresie poprzedzaj\u0105cym obie wojny \u015bwiatowe, kiedy niepos\u0142usze\u0144stwo ludu wobec w\u0142adzy (uto\u017csamianej, nie zawsze s\u0142usznie, z cesarzem) by\u0142o nie do pomy\u015blenia. St\u0105d te\u017c, gdy pada\u0142 rozkaz \u201ew imieniu cesarza\u201d, z uwagi na obecny w Japonii od wiek\u00f3w skomplikowany system zale\u017cno\u015bci i zobowi\u0105za\u0144, gdzie wierno\u015b\u0107 cesarzowi by\u0142a ceniona najwy\u017cej, rozkaz by\u0142 wykonywany. Zdarza\u0142o si\u0119 tak w czasie, kiedy trzeba by\u0142o i\u015b\u0107 na wojn\u0119, ale \u2013 na szcz\u0119\u015bcie \u2013r\u00f3wnie\u017c wtedy, kiedy cesarz nakaza\u0142 kapitulacj\u0119 wobec aliant\u00f3w i demokratyzacj\u0119 kraju. Dzi\u0119ki temu Japonia w zasadzie z dnia na dzie\u0144 zaprzesta\u0142a wdawania si\u0119 w dalsze konflikty tak z Zachodem, jak i z pa\u0144stwami o\u015bciennymi. Ale gorycz pozosta\u0142a. U Kobayashiego by\u0142a tym silniejsza, \u017ce zmarnowa\u0142 na wojnie zas, kt\u00f3ry ju\u017c wtedy mia\u0142 zamiar po\u015bwi\u0119ci\u0107 filmowi. Po wojnie, przez kilka lat musia\u0142 by\u0107 najpierw asystentem (starszego zaledwie o cztery lata) Kinoshity, a tw\u00f3rc\u0105 w pe\u0142ni samodzielnym sta\u0142 si\u0119 dopiero po up\u0142ywie kolejnych kilku.<\/p>\n\n\n\n

Wracaj\u0105c zatem do Kwaidana<\/em>, niekt\u00f3re uj\u0119cia z wysokiego k\u0105ta, same w sobie charakterystyczne dla Kobayashiego, by\u0142y zaledwie jednym ze sposob\u00f3w podkre\u015blania hierarchicznych struktur w\u0142adzy. Tym samym celom s\u0142u\u017cy\u0142y namalowane na horyzoncie oczy, wtapiaj\u0105ce si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od pory dnia w chmury lub w ksi\u0119\u017cyc, symbolizuj\u0105ce nadz\u00f3r i represj\u0119, na wz\u00f3r Wielkiego Brata. Kiedy Hoichi recytowa\u0142 duchom histori\u0119 zwa\u015bnionych klan\u00f3w, usadowiony by\u0142 po\u015brodku \u015bci\u015ble symetrycznego planu, otoczony przez arystokratycznych s\u0142uchaczy-duch\u00f3w i zarazem umiejscowiony wyra\u017anie ni\u017cej od nich i zgi\u0119ty w silnym uk\u0142onie.<\/p>\n\n\n\n

Wszystkie te wizualne podkre\u015blenia hierarchii podda\u0144stwa, kt\u00f3re w literackim pierwowzorze by\u0142y nieobecne lub ledwo zasygnalizowane, stworzone zosta\u0142y przez Kobayashiego i scenarzystk\u0119 Y\u00f4ko Mizuki. Stosunkowo najmniej jest ich w pierwszym epizodzie, \u201eCzarne w\u0142osy\u201d, nieco przypominaj\u0105cym legend\u0119 o duchu z Yotsuya, a najbardziej \u2013 s\u0142ynne Ugetsu monogatari<\/em> (1953, K. Mizoguchi). Opowie\u015b\u0107 ta pochodzi ze zbioru Hearna Shadowings<\/em> (1900), niet\u0142umaczonego na j\u0119zyk polski. Zubo\u017ca\u0142y samuraj opuszcza \u017con\u0119, aby spr\u00f3bowa\u0107 \u201egodniejszego\u201d \u017cycia u boku zamo\u017cniejszej. Do\u015b\u0107 szybko \u017ca\u0142uje swojego czynu, wci\u0105\u017c powracaj\u0105c my\u015blami do przesz\u0142ego \u017cycia, ale kiedy w ko\u0144cu decyduje si\u0119 powr\u00f3ci\u0107, zastaje dawn\u0105 chat\u0119 i okolic\u0119 opuszczon\u0105. Okazuje si\u0119 jednak, \u017ce pierwsza \u017cona wci\u0105\u017c \u017cyje i czeka na niego \u2013 a tak przynajmniej wydaje si\u0119 \u201em\u0119\u017cowi marnotrawnemu\u201d, gdy\u017c rankiem po wsp\u00f3lnie sp\u0119dzonej nocy, ukazuje si\u0119 samurajowi trup \u017cony z d\u0142ugimi czarnymi w\u0142osami. Okazuje si\u0119, \u017ce nie \u017cy\u0142a ju\u017c od dawna. Samuraj stopniowo popada w ob\u0142\u0119d, co jest ukazane na ekranie w niezwykle sugestywny spos\u00f3b. Kamera odchyla si\u0119 od poziomu, samuraj gwa\u0142townie si\u0119 starzeje, a d\u017awi\u0119ki, kt\u00f3re wydaje szamocz\u0105c si\u0119 z otoczeniem, s\u0105 nie ca\u0142kiem zsynchronizowane z obrazem. By\u0142 to pomys\u0142 Toru Takemitsu, dzisiaj chyba najbardziej rozpoznawanego na Zachodzie japo\u0144skiego kompozytora. Ten sonorysta, pe\u0142en niezwyk\u0142ych pomys\u0142\u00f3w na barw\u0119 d\u017awi\u0119ku, z dusz\u0105 prawdziwego awangardysty, w filmach Kobayashiego by\u0142 odpowiedzialny za wi\u0119kszo\u015b\u0107 efekt\u00f3w akustycznych. Wykorzystywa\u0142 w tym celu wiele tradycyjnych instrument\u00f3w japo\u0144skich \u2013 przede wszystkim czterostrunow\u0105 biw\u0119<\/em>oraz shakuhachi<\/em>, bambusowy flet imituj\u0105cy d\u017awi\u0119k wiatru. Ponadto u\u017cywa\u0142 wywodz\u0105cego si\u0119 z muzyki konkretnej preparowanego pianina oraz dodatkowych efekt\u00f3w takich jak odg\u0142os \u0142amanego lodu lub pocieranych ze sob\u0105 dw\u00f3ch gong\u00f3w. Warto tak\u017ce zaznaczy\u0107, \u017cer\u00f3wnie istotna co wra\u017cliwo\u015b\u0107 Kobayashiego na bezruch, jest dla Takemitsu cisza oraz wyizolowanie poszczeg\u00f3lnych, cz\u0119sto pojedynczych d\u017awi\u0119k\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

W komentarzu dla ameryka\u0144skiego wydania Criterion na Blu-ray, Stephen Prince wielokrotnie podkre\u015bla rol\u0119 Takemitsu w kreowaniu nastroju pog\u0142\u0119bionej alienacji i niesamowito\u015bci. Dzieje si\u0119 tak dzi\u0119ki kontrolowanym asynchronom, zast\u0119powaniu d\u017awi\u0119k\u00f3w \u201enaturalnych\u201d przetworzonymi, jak i dzi\u0119ki ca\u0142kowitej rezygnacji z realizmu. Takemitsu tw\u00f3rczo uzupe\u0142nia i podkre\u015bla quasi-teatralne, plastyczne mise-en-sc\u00e8ne <\/em>Kobayashiego, dyrektora artystycznego Shigemasy Tody i operatora Yoshio Miyajimy, obecnych wcze\u015bniej tak\u017ce przy realizacji Harakiri<\/em>. Odej\u015bcie od realizmu znalaz\u0142o te\u017c wyraz w dwuwymiarowej, p\u0142askiej rekonstrukcji wi\u0119kszo\u015bci scen. Redukcja przestrzeni mi\u0119dzy planami oraz ruch z prawej do lewej przypomina\u0107 ma czytanie \u015bredniowiecznych zwoj\u00f3w japo\u0144skich, a bogata kolorystyka, zdaniem re\u017cysera Masahiro Shinody przypomina\u0142a \u015bwiat przedstawiany w tybeta\u0144skich mandalach. Tak czy inaczej, pewnym wyj\u0105tkiem od p\u0142askich inscenizacji jest czwarta, ostatnia opowie\u015b\u0107, \u201eNa dnie czarki\u201d \u2013 najdziwniejsza z wszystkich. Podobnie jak \u201eCzarne w\u0142osy\u201d, nie pochodzi ona ze zbioru Kwaidan<\/em>, ale po polsku mo\u017cna j\u0105 przeczyta\u0107 w ciekawej antologii Ballada o Narayamie. Opowie\u015bci niesamowite z prozy japo\u0144skiej<\/em> (PIW, 1986). Legenda istnieje w wersji niedoko\u0144czonej i w takiej r\u00f3wnie\u017c opublikowa\u0142 j\u0105 Hearn. Scenarzystka Y\u00f4ko Mizuki nada\u0142a jej znacznie bardziej zamkni\u0119t\u0105 form\u0119, wprowadzaj\u0105c nawet posta\u0107 pisarza, mog\u0105cego by\u0107 alter ego <\/em>Hearna. Spisuje on histori\u0119 samuraja, kt\u00f3rego podczas postoju na posiad\u0142o\u015bci seniora m\u0119czy pragnienie. Na dnie czarki widzi jednak twarz innego samuraja o podejrzanie zalotnym spojrzeniu. Wylewa wod\u0119, wymienia czark\u0119, ale sytuacja si\u0119 powtarza. Trzykrotnie widzimy samuraja z \u017cabiej, coraz bardziej uko\u015bnej perspektywy, z du\u017c\u0105 g\u0142\u0119bi\u0105 ostro\u015bci, a\u017c ca\u0142y horyzont wydaje si\u0119 przechyla\u0107 razem z nim. W ko\u0144cu bohater wypija jednak wod\u0119 z naczynia. Jaki\u015b czas p\u00f3\u017aniej \u201esamuraj z czarki\u201d, a w zasadzie jego duch, ukazuje mu si\u0119 tym razem w ca\u0142o\u015bci, co doprowadza bohatera do ob\u0142\u0119du. Niezwyk\u0142ym kontrastem w stosunku do maksymalnie pow\u015bci\u0105gliwej, leniwej mimiki aktora Kan\u2019emona Nakamury jest jego ekspresyjnie powykrzywiana twarz i szalony chichot. W ten spos\u00f3b ko\u0144czy si\u0119 \u201eniedoko\u0144czona\u201d historia Hearna, kolejny raz wzbogacona przez scenarzystk\u0119 Mizuki motywem zemsty z za\u015bwiat\u00f3w. Po powrocie w czasy spisuj\u0105cego te dzieje autora okazuje si\u0119 jednak, \u017ce jaki\u015b inny duch pragnie wydosta\u0107 si\u0119 z urny z wod\u0105, a mo\u017ce\u2026 to on zaprasza nas do swojego \u015bwiata?<\/p>\n\n\n\n

Uko\u0144czenie Kwaidana<\/em> by\u0142o w Japonii wydarzeniem; widzowie mieli \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce produkcja si\u0119 przeci\u0105ga, o czym \u015bwiadcz\u0105 kolejne trailery, ukazuj\u0105ce post\u0119py w realizacji. Sam Masahiro Shinoda wspomina\u0142 w wywiadzie z Kobayashim, \u017ce w 1964 roku zdo\u0142a\u0142 uko\u0144czy\u0107 dwa filmy, a tymczasem Kwaidan<\/em> wci\u0105\u017c by\u0142 w trakcie realizacji. Zwi\u0119d\u0142y kwiat<\/em> oraz Skrytob\u00f3jstwo<\/em>, cho\u0107 nale\u017c\u0105 do najwa\u017cniejszych film\u00f3w Shinody, nie mia\u0142y bud\u017cetu nawet por\u00f3wnywalnego z Kwaidanem<\/em>, co dobrze oddaje skal\u0119 przedsi\u0119wzi\u0119cia Kobayashiego. Jednak\u017ce nigdy ju\u017c p\u00f3\u017aniej autor Harakiri<\/em> nie mia\u0142 do dyspozycji takich mo\u017cliwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Kwaidan <\/em>zdoby\u0142 presti\u017cowe wyr\u00f3\u017cnienia zar\u00f3wno w Japonii (Kinema Junpo oraz Mainichi Shinbun), jak i za granic\u0105 (ponowna Nagroda Jury w Cannes), ale czasy dla kina japo\u0144skiego zmienia\u0142y si\u0119 i to niestety na gorsze; telewizja oraz post\u0119puj\u0105ca komercjalizacja wielkich wytw\u00f3rni skazywa\u0142a ambitnych tw\u00f3rc\u00f3w na bezrobocie. Kariera Kobayashiego znacznie zwolni\u0142a, mimo \u017ce nast\u0119pny film historyczny, Bunt<\/em> (1967) z Mifune i Nakadai\u0105, by\u0142 kolejnym sukcesem. Wytw\u00f3rnie z coraz wi\u0119ksz\u0105 niech\u0119ci\u0105 anga\u017cowa\u0142y si\u0119 w filmy niegatunkowe; w latach 70. i 80. przodowa\u0142o sensacyjne kino yakuza<\/em> oraz filmy erotyczne, pinkfilms<\/em>. Tak naprawd\u0119 dopiero w ostatnich dw\u00f3ch\/trzech dziesi\u0119cioleciach mo\u017cemy zaobserwowa\u0107 powr\u00f3t do formy kinematografii Kraju Kwitn\u0105cej Wi\u015bni i azjatyckiej w og\u00f3le. Tymczasem Kwaidan <\/em>Kobayashiego pozostaje niepowtarzalny i, nomen omen<\/em>, niesamowity.<\/p>\n\n\n\n

Micha\u0142 Stencel<\/strong><\/p>\n\n\n\n


W opracowaniu powy\u017cszego tekstu opiera\u0142em si\u0119 przede wszystkim na dw\u00f3ch wydaniach Kwaidanu<\/em> \u2013 Criterion (2015) oraz Eureki (2020) wraz z ich komentarzami, wywiadami i esejami na temat filmu. Tytu\u0142 \u201epo\u017cyczy\u0142em\u201d od Christophera Benfeya, autora eseju o Hearnie. Gwoli kronikarskiego pedantyzmu dodam, \u017ce dodatki w obu wydaniach r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 ca\u0142kowicie, aczkolwiek sam film oparty jest na tym samym skanie 2K trwaj\u0105cym 183 minuty.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W ubieg\u0142ym roku swoj\u0105 europejsk\u0105 premier\u0119 na p\u0142ycie Blu-ray mia\u0142 Kwaidan M. Kobayashiego \u2013 jedna z kluczowych pozycji azjatyckiego, a nawet \u015bwiatowego kina grozy. Jest to dobra okazja, aby zgodnie z lejtmotywem aktualnego numeru \u201e16mm\u201d przyjrze\u0107 si\u0119 bli\u017cej japo\u0144skim opowie\u015bciom z pogranicza jawy i snu. Popularno\u015b\u0107 The Ring: Kr\u0105g (H. Nakata, 1998), Kl\u0105twy Ju-on (T. Shimizu, 2000) oraz ich r\u00f3\u017cnorakich [\u2026]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"wp_typography_post_enhancements_disabled":false,"footnotes":""},"categories":[15,12],"tags":[],"class_list":["post-256","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-nr-45-sny","category-w-powiekszeniu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/256","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=256"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/256\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":257,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/256\/revisions\/257"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=256"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=256"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=256"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}