{"id":364,"date":"2025-03-23T22:19:14","date_gmt":"2025-03-23T21:19:14","guid":{"rendered":"https:\/\/16mm.com.pl\/?p=364"},"modified":"2025-03-23T22:19:14","modified_gmt":"2025-03-23T21:19:14","slug":"bliskosc-minionej-epoki-krol-edyp-pasoliniego-na-tle-filmowych-interpretacji-starozytnosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/2025\/03\/23\/bliskosc-minionej-epoki-krol-edyp-pasoliniego-na-tle-filmowych-interpretacji-starozytnosci\/","title":{"rendered":"Blisko\u015b\u0107 minionej epoki. \u201eKr\u00f3l Edyp\u201d Pasoliniego na tle filmowych interpretacji staro\u017cytno\u015bci"},"content":{"rendered":"\n
\"162042424_765778430744049_7937966498568276601_n\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

Kadr z filmu Kr\u00f3l Edyp<\/em><\/p>\n\n\n\n

Kinowe<\/strong> fabu\u0142y z histori\u0105 w tle usi\u0142uj\u0105 pogodzi\u0107 ze sob\u0105 dwie tendencje \u2013 prawd\u0119 faktu i efektowno\u015b\u0107 inscenizacji. W zale\u017cno\u015bci od tego, czy m\u00f3wimy o produkcji stricte<\/em> komercyjnej, czy autorskiej (zwykle niskobud\u017cetowej), proporcje ulegaj\u0105 przesuni\u0119ciu. W przypadku tych drugich cz\u0119sto mamy do czynienia z osobist\u0105 reinterpretacj\u0105 mitu przesz\u0142o\u015bci\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Antyczna Grecja i Rzym by\u0142y wdzi\u0119cznym tematem dla filmowc\u00f3w od pocz\u0105tk\u00f3w kinematografii. W\u015br\u00f3d wczesnych epos\u00f3w historycznych wyr\u00f3\u017cnia\u0142y si\u0119 szczeg\u00f3lnie w\u0142oskie, jak s\u0142ynna Cabiria<\/em> (1914) Giovanniego Pastrone. Obrazy te by\u0142y przede wszystkim popisem pe\u0142nej rozmachu scenografii, kostium\u00f3w i plener\u00f3w. Wa\u017cnym ogniwem \u0142\u0105cz\u0105cym dzieje staro\u017cytne z czasem industrializacji by\u0142a natomiast Nietolerancja <\/em>(1917) D.W. Griffitha, w kt\u00f3rej sekwencje opisuj\u0105ce upadek Babilonu przeplata\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi ze sceneri\u0105 dwudziestowieczn\u0105. Umo\u017cliwi\u0142o to widzom pewnego rodzaju interpretacj\u0119 por\u00f3wnawcz\u0105. Zestawienie ze sob\u0105 antyku i wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci b\u0119dzie istotne tak\u017ce w dzie\u0142ach Pasoliniego i innych artyst\u00f3w okresu kina kontestacji.<\/p>\n\n\n\n

P\u00f3ki co, propozycj\u0119 uj\u0119cia staro\u017cytno\u015bci jako efektownego widowiska podpartego olbrzymim bud\u017cetem i gwiazdorsk\u0105 obsad\u0105 kultywowa\u0142 Hollywood: najpierw w czasach kina niemego, a p\u00f3\u017aniej w okresie klasycznym lat 40. i 50. a\u017c do momentu, kiedy kolor i szeroki ekran mia\u0142y \u2013 przynajmniej teoretycznie \u2013 odci\u0105gn\u0105\u0107 widz\u00f3w od telewizor\u00f3w. W grudniu 1953 swoj\u0105 premier\u0119 mia\u0142a Szata<\/em> (H. Koster), pierwszy film w formacie CinemaScope, a ponadto w stereo i w Technicolorze. Z ogl\u0105danego dzi\u015b widowiska wieje nud\u0105; jednak niekt\u00f3re, nawet skromniejsze bud\u017cetowo filmy tamtego okresu, jak ekranizacja Szekspirowskiego dramatu Juliusz Cezar <\/em>(1953, J. L. Mankiewicz), zw\u0142aszcza dzi\u0119ki b\u0119d\u0105cemu u szczytu formy Marlonowi Brando w roli Marka Antoniusza, broni\u0105 si\u0119 po latach ca\u0142kiem dobrze. A ju\u017c takie monumenty, jak Ben Hur<\/em> (1959, W. Wyler) oraz Spartakus<\/em> (1960, S. Kubrick) dopi\u0119\u0142y ka\u017cdy element hollywoodzkiego spektaklu na ostatni guzik i na d\u0142ugie lata zosta\u0142y niedo\u015bcignionym wzorem mamucich widowisk peplum<\/em>. Ale powr\u00f3\u0107my do Europy, gdzie kinematografie narodowe by\u0142y w rozkwicie, a nowofalowe eksperymenty za pomoc\u0105 \u015brodk\u00f3w znacznie bardziej zr\u00f3\u017cnicowanych i zsubiektywizowanych ni\u017c w Hollywood, umo\u017cliwi\u0142y m\u0142odym tw\u00f3rcom wypowiedzenie si\u0119 w zasadzie na ka\u017cdy dowolny temat. Uniezale\u017cnienie si\u0119 od wielkich wytw\u00f3rni mia\u0142o wp\u0142yw na rozw\u00f3j tw\u00f3rczej swobody, kt\u00f3ry to proces obserwujemy r\u00f3wnie\u017c dzisiaj. Trzeba tutaj zaznaczy\u0107, \u017ce akurat staro\u017cytna Grecja i Rzym nie nale\u017ca\u0142y mo\u017ce do ulubionych temat\u00f3w tw\u00f3rc\u00f3w Nowej Fali (jakkolwiek nawet u J.L. Godarda w Pogardzie<\/em> z 1963 roku znalaz\u0142o si\u0119 niema\u0142o nawi\u0105za\u0144 do Homerowskiej Odysei<\/em>), ale to w\u0142a\u015bnie w tym czasie zaczynaj\u0105 powstawa\u0107 najbardziej interesuj\u0105ce nas dzie\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

Zacznijmy od Grecji. W 1961 roku, w okresie niepokoj\u00f3w spo\u0142ecznych zwi\u0105zanych z si\u0119ganiem po w\u0142adz\u0119 przez wojsko, ma premier\u0119 udana ekranizacja Sofoklesowej Antygony<\/em> w re\u017cyserii Yorgosa Tzavellasa, a rok p\u00f3\u017aniej Michael Cacoyannis przenosi na ekran Elektr\u0119 <\/em>Eurypidesa. Obie role tytu\u0142owe powierzone zosta\u0142y Irene Papas, a pierwsza z nich przynios\u0142a s\u0142awnej ju\u017c w\u00f3wczas Greczynce g\u0142\u00f3wn\u0105 nagrod\u0119 na Berlinale. Na uwag\u0119 zas\u0142uguje zw\u0142aszcza Elektra<\/em>, sfilmowana z wykorzystaniem licznych zbli\u017ce\u0144 twarzy, kontrast\u00f3w czerni i bieli, nietypowych ruch\u00f3w kamery i przemy\u015blanego kadrowania. Ciekawe, \u017ce pomimo swojego trze\u017awego racjonalizmu i przy ca\u0142ej nowoczesno\u015bci formalnej, film wyra\u017anie nawi\u0105zywa\u0142 do antycznych partii ch\u00f3ru w kwestiach towarzysz\u0105cych Elektrze kobiet. Dopiero chyba w Ifigenii <\/em>(1977) autorowi Greka Zorby <\/em>udaje si\u0119 ca\u0142kowicie zerwa\u0107 z konwencj\u0105 teatru starogreckiego; jest to dzie\u0142o operuj\u0105ce w r\u00f3wnym stopniu szczeg\u00f3\u0142em bezlitosnych zbli\u017ce\u0144, co zamaszystym gestem t\u0142umu i pe\u0142n\u0105 wyrazu g\u0142\u0119bi\u0105 ostro\u015bci w planach og\u00f3lnych. Ifigenia<\/em> opowiada histori\u0119 w istocie kameraln\u0105, bo dotykaj\u0105c\u0105 najbardziej intymnych spraw wewn\u0105trzrodzinnych, a zarazem z epickim rozmachem dokonuje bolesnych rozlicze\u0144 nast\u0119pstw \u015blepej wiary i konformizmu; kwestionuje te\u017c zasadno\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119cenia.<\/p>\n\n\n\n

Powsta\u0142e w mi\u0119dzyczasie, angloj\u0119zyczne Troja\u0144skie kobiety<\/em> (1971), wydaj\u0105 si\u0119 w zestawieniu z dwoma wspomnianymi obrazami chybione. O ile Irene Papas po raz kolejny zachwyca w roli Heleny \u2013 niebezpiecznej, dzikiej, ale i niejednoznacznej femme fatale<\/em> \u2013 to trudno powiedzie\u0107 to samo o Katharine Hepburn i Vanessie Redgrave. Teatralna przesada ich r\u00f3l idzie wprawdzie w parze z doborem \u015brodk\u00f3w formalnych; trudno tutaj doprawdy wini\u0107 odtw\u00f3rc\u00f3w czy realizator\u00f3w, a raczej\u2026 sam\u0105 sztuk\u0119 Trojanki<\/em> Eurypidesa, kt\u00f3ra spo\u015br\u00f3d zachowanych dzie\u0142 greckiej tragedii wypada wyj\u0105tkowo niewdzi\u0119cznie, je\u015bli chodzi o przek\u0142adalno\u015b\u0107 na j\u0119zyk filmu. Tre\u015b\u0107 sztuki opiera si\u0119 na lamencie ofiar, na poczuciu straty, na mantrze \u015bmierci i na agonii b\u00f3lu; na prze\u017cyciach tyle\u017c intymnych, co z trudem materializuj\u0105cych si\u0119 w tak du\u017cym nat\u0119\u017ceniu na wielkim ekranie. W tym przypadku trzeba powiedzie\u0107 (inaczej ni\u017c w Elektrze<\/em> czy Ifigenii<\/em>), \u017ce Eurypides zawi\u00f3d\u0142 jako pomys\u0142odawca scenariusza. \u017baden z wy\u017cej wymienionych film\u00f3w Cacoyannisa nie doczeka\u0142 si\u0119 jeszcze porz\u0105dnego europejskiego wydania na p\u0142ycie Blu-ray.<\/p>\n\n\n\n

W\u0142osi zostali pod tym wzgl\u0119dem potraktowani \u0142askawiej. R\u00f3wnie\u017c i tam w latach 60. od\u017cy\u0142a tematyka antyczna, ale w innym kontek\u015bcie. Po wyj\u0105tkowo urodzajnym okresie neorealizmu, w\u015br\u00f3d artyst\u00f3w lat 60. zacz\u0119\u0142y przewa\u017ca\u0107 tendencje lewicuj\u0105ce i kontestacyjne. Pier Paolo Pasolini (1922\u20131975) nawet w tamtym burzliwym okresie w\u0142oskiej kinematografii nale\u017ca\u0142 do artyst\u00f3w najbardziej niepokornych. Dzisiaj najlepiej znany jako re\u017cyser, by\u0142 tak\u017ce malarzem, poet\u0105 i teoretykiem sztuki filmowej w czasie, gdy analiza filmoznawcza coraz bardziej podpiera\u0142a si\u0119 j\u0119zykoznawstwem i semiotyk\u0105. Z jego pism powsta\u0142ych w latach 60. i 70. przebija ch\u0119\u0107 postrzegania kina jako pe\u0142noprawnego j\u0119zyka, zamiast systemu znak\u00f3w mniej lub bardziej udolnie na\u015bladuj\u0105cych \u201e\u015bwiat realny\u201d, za kt\u00f3ry kino najcz\u0119\u015bciej uchodzi\u0142o. Pasolini, w odniesieniu do filmu, a na wz\u00f3r metodologii j\u0119zykoznawczej, tworzy\u0142 nawet zupe\u0142nie nowe poj\u0119cia, oparte na zbli\u017conej nomenklaturze. Filmowy dorobek artysty nosi wyra\u017ane \u015blady tego semiologicznego podej\u015bcia do obrazu (zw\u0142aszcza w alegorycznym Teoremacie<\/em> z 1968), jednak nie zawsze musi by\u0107 interpretowany w tym \u015bwietle \u2013 a przynajmniej nie tylko. Autor zaczyna\u0142 przygod\u0119 z filmem jako scenarzysta mi\u0119dzy innymi Maura Bologniniego i Federica Felliniego, a jako re\u017cyser zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 debiutanckim W\u0142\u00f3czykijem<\/em> (1961), o\u017cywiaj\u0105cym neorealistyczn\u0105 stylistyk\u0119 w duchu naturalizmu.<\/p>\n\n\n\n

Wkr\u00f3tce dokona\u0142 si\u0119 w jego tw\u00f3rczo\u015bci zwrot w stron\u0119 szeroko poj\u0119tej ludowo\u015bci; ku wyra\u017anemu sympatyzowaniu z losem cz\u0142owieka proletariackiego r\u00f3\u017cnych epok, szczeg\u00f3lnie tych, w kt\u00f3rych s\u0142owo \u201eproletariat\u201d jeszcze nie istnia\u0142o. Pierwszym zwrotem ku staro\u017cytno\u015bci by\u0142a adaptacja Nowego Testamentu. Ewangelia wed\u0142ug Mateusza<\/em> (1964) by\u0142a ol\u015bniewaj\u0105co szczera, surowa i \u201erzeczowa\u201d, co prze\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 na ca\u0142kowicie now\u0105 jako\u015b\u0107 poetyck\u0105 wzgl\u0119dem tekstu religijnego. Pasolini, cho\u0107 niezwykle wyczulony na kszta\u0142t, \u015bwiat\u0142o i proporcje kadrowania, daleki by\u0142 od estetyzowania; potrafi\u0142 w Ewangelii<\/em> zawrze\u0107 osobist\u0105 wypowied\u017a na pal\u0105ce go tematy spo\u0142eczne bez ust\u0119pstw na rzecz dora\u017anej atrakcyjno\u015bci. Re\u017cyser przy ka\u017cdej z omawianych adaptacji pracowa\u0142 z innym operatorem, a mimo to potrafi\u0142 zachowa\u0107 podobny styl wizualny.<\/p>\n\n\n\n

\"162103946_2852467358347074_2850689048371201272_n\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

Kadr z filmu Medea<\/em><\/p>\n\n\n\n

W Kr\u00f3lu Edypie <\/em>(1967) pierwsz\u0105 zauwa\u017caln\u0105 zmian\u0105 by\u0142 kolor. Subiektywna kamera oczami nowonarodzonego bohatera sunie po nasyconej zieleni koron drzew i niemal\u017ce nieruchomej trawy; subiektywizacja ma tutaj o tyle istotne znaczenie, \u017ce oto w pierwszej sekwencji filmu znajdujemy si\u0119 we wsp\u00f3\u0142czesnych narodzinom re\u017cysera W\u0142oszech. Ojcem Edypa, jak widzimy w tych pierwszych minutach, jest \u017co\u0142nierz; z kolei ojcem Pasoliniego by\u0142 \u017co\u0142nierz faszystowskich W\u0142och. Ojciec niemowl\u0119cia jest do swojego dziecka od pocz\u0105tku wrogo nastawiony, jak informuj\u0105 sporadyczne, imituj\u0105ce my\u015bli bohater\u00f3w plansze z napisami: Przyby\u0142e\u015b odebra\u0107 mi wszystko co mam. Ju\u017c zd\u0105\u017cy\u0142e\u015b odebra\u0107 mi kobiet\u0119, kt\u00f3r\u0105 kocham<\/em>. Ten naddatek interpretacyjny w stosunku do antycznej wersji mitu stawia widza w roli \u015bwiadka dramatu tyle\u017c Edypa, co i samego re\u017cysera, nietaj\u0105cego swoich trudnych relacji z ojcem. Dalej jednak, coraz bardziej atonalna melodia fletu wprowadza nas do \u201ew\u0142a\u015bciwej\u201d akcji dramatu, tym razem ju\u017c wsp\u00f3\u0142czesnej dla tragedii Sofoklesa. Widzimy wielkie, niezamieszkane pustkowie, pustyni\u0119 zdejmowan\u0105 kamer\u0105 statyczn\u0105, ale zn\u00f3w subiektywnie ruchliw\u0105 w chwilach przej\u0119cia punktu widzenia dziecka.<\/p>\n\n\n\n

W \u015brodkowych sekwencjach filmu, odtwarzaj\u0105cych g\u0142\u00f3wn\u0105 akcj\u0119 antycznej tragedii, wielkie wra\u017cenie robi\u0105 kostiumy, sceneria i rekwizyty, nawet pomijaj\u0105c ich historyczn\u0105 adekwatno\u015b\u0107. Jak\u017ce daleko st\u0105d do sterylno\u015bci widowisk hollywoodzkich, nieskazitelno\u015bci i makija\u017cu doskonale znanych postaci star systemu<\/em>. Zatrudnianie przez Pasoliniego niezawodowych aktor\u00f3w wynagradzane jest ju\u017c sam\u0105 ich fizyczno\u015bci\u0105 i nieporadno\u015bci\u0105, paradoksalnie zwi\u0119kszaj\u0105c\u0105 \u201enaturalno\u015b\u0107\u201d. Ale Pasolini zr\u0119cznie \u0142\u0105czy te\u017c obie szko\u0142y, bo w g\u0142\u00f3wnych rolach zdarza mu si\u0119 obsadza\u0107 profesjonalist\u00f3w i nie inaczej jest w\u0142a\u015bnie tutaj. Tytu\u0142ow\u0105 posta\u0107 gra Franco Citti, jeden z ulubie\u0144c\u00f3w Pasoliniego (kilka lat p\u00f3\u017aniej F.F. Coppola zatrudni go do jednej z r\u00f3l drugoplanowych w Ojcu chrzestnym<\/em>, 1972), a \u015bwietnie wspomaga go Silvana Mangano jako matka i zarazem \u017cona Edypa.<\/p>\n\n\n\n

Wsp\u00f3lnym mianownikiem dw\u00f3ch Edyp\u00f3w<\/em> \u2013 Sofoklesa i Pasoliniego \u2013 jest Los. Cie\u0144 pojawiaj\u0105cy si\u0119 na twarzy Silvany Mangano wkr\u00f3tce po narodzinach Edypa, wrogie przeczucia ojca, kwestionowanie pochodzenia m\u0142odego Edypa przez korynckich r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w, o\u015blepiaj\u0105ce s\u0142o\u0144ce w chwili nie\u015bwiadomego zab\u00f3jstwa w\u0142asnego ojca, wreszcie \u2013 samookaleczenie i o\u015blepienie si\u0119 ju\u017c na zawsze. Wszystko to nic innego, jak odmalowanie za pomoc\u0105 kamery Sofoklesowego, tragicznego Losu. W przeciwie\u0144stwie do autora dramatu, Pasolini jednak kreuje Edypa mniej sk\u0142onnego do autorefleksji, przez co bardziej antypatycznego w swoim zacietrzewieniu, zw\u0142aszcza w okolicach anagnoryzmu. Jego podejrzliwo\u015b\u0107 wzgl\u0119dem Tejrezjasza jest szczeg\u00f3lnie oskar\u017cycielska, co nabiera znaczenia w ostatniej sekwencji, przenosz\u0105cej akcj\u0119 z powrotem do tera\u017aniejszych W\u0142och. O\u015blepiony Edyp staje si\u0119 nast\u0119pc\u0105 niewidomego wieszcza. Szerokok\u0105tny obiektyw na tle melancholijnego i melodyjnego tym razem d\u017awi\u0119ku fletu, opisuje miasto wsp\u00f3\u0142czesne, betonowe, zmechanizowane i zabiegane. Dopiero ostanie kadry, wype\u0142nione t\u0105 sam\u0105 nasycon\u0105 zielono\u015bci\u0105, co w chwili narodzin Edypa, przynosz\u0105 ukojenie.<\/p>\n\n\n\n

Pasolini zapo\u015brednicza nas zatem w staro\u017cytno\u015bci, \u017ceby wyrazi\u0107 sw\u00f3j w\u0142asny pogl\u0105d na \u015bwiat. Nie jest to pogl\u0105d optymistyczny, jako \u017ce w tamtym czasie re\u017cyser a\u017c nadto podkre\u015bla\u0142 swoje rozczarowanie w\u0142oskim drobnomieszcza\u0144stwem, kt\u00f3re w jego mniemaniu zast\u0105pi\u0142o, a nawet zdegradowa\u0142o, klas\u0119 robotnicz\u0105. Zdegradowa\u0142o po pierwsze w sensie moralnym (bo mieszcza\u0144ska moralno\u015b\u0107, pe\u0142na pow\u0105tpiewania, skryto\u015bci i relatywizmu, plasowa\u0142a si\u0119 u Pasoliniego ni\u017cej od moralno\u015bci proletariackiej, a jak mo\u017cna wnosi\u0107 z W\u0142\u00f3czykija<\/em>, mo\u017ce nawet lumpenproletariackiej), a po drugie w sensie duchowym. Ludowo\u015b\u0107, rytua\u0142, prostota i mitologia staro\u017cytna by\u0142y dla re\u017cysera odtrutk\u0105 i oczyszczeniem sfery duchowej z nalecia\u0142o\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiego etosu poczucia winy, kt\u00f3rego czu\u0142 si\u0119 ofiar\u0105; tym bardziej jako zdeklarowany homoseksualista. Przeszywaj\u0105ca szorstko\u015b\u0107 wypowiedzi i naturalistyczny spos\u00f3b obrazowania scen przemocy, \u015bmierci i seksu sta\u0142 si\u0119 tych uczu\u0107 wyrazem. Nie inaczej by\u0142o w kolejnych dzie\u0142ach Pasoliniego. Medea<\/em> (1969) z porywaj\u0105c\u0105 Mari\u0105 Callas w swojej jedynej roli w pe\u0142nym metra\u017cu jest kolejnym przyk\u0142adem; to druga i ostatnia ekranizacja dramatu antycznego dokonana przez Pasoliniego. Tutaj zn\u00f3w wracamy do Eurypidesa; obok takich wers\u00f3w re\u017cyser z pewno\u015bci\u0105 nie m\u00f3g\u0142 przej\u015b\u0107 oboj\u0119tnie:<\/p>\n\n\n\n

Zbyt gniew si\u0119 nadyma tych w\u0142adc\u00f3w, co, sami<\/em><\/p>\n\n\n\n

Zbyt si\u0119 nie kr\u0119puj\u0105c ustawy wi\u0119zami<\/em><\/p>\n\n\n\n

Kr\u0119puj\u0105 wci\u0105\u017c innych prawem samowoli \u2014<\/em><\/p>\n\n\n\n

Tylko gdzie jest r\u00f3wno\u015b\u0107, \u017cycie nas nie boli! <\/em>[1]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Medea, podobnie jak Edyp, jest postaci\u0105 uwik\u0142an\u0105 w nieuchronno\u015b\u0107 Losu, kt\u00f3ra nale\u017cy do samej istoty tragedii. Zdaniem filozofa Maxa Schelera, do zaistnienia efektu tragiczno\u015bci niezb\u0119dna jest \u201ekonieczno\u015b\u0107\u201d i \u201enieunikniono\u015b\u0107\u201d wydarze\u0144, kt\u00f3re zarazem ograniczaj\u0105 poj\u0119cie winy (O tragedii i tragiczno\u015bci<\/em> pod red. W. Tatarkiewicza, 1976).  Edyp i Medea nie s\u0105 winni w tradycyjnym sensie tego s\u0142owa. S\u0105 mordercami, niepozbawionymi wad i wynios\u0142ymi, ale to nie te cechy przes\u0105dzaj\u0105 o ich losie. Cokolwiek by nie zrobili, nast\u0119pstwo wydarze\u0144 pozosta\u0142oby takie samo. W ekranizacjach Pasoliniego ten fatalizm wydaje si\u0119 nawet bardziej zaznaczony ni\u017c w samych dramatach.<\/p>\n\n\n\n

Po zrealizowaniu Medei<\/em>, re\u017cyser mia\u0142 w planach nakr\u0119ci\u0107 Orestej\u0119<\/em> Ajschylosa, przeniesion\u0105 w realia wsp\u00f3\u0142czesnej Afryki, z czarnosk\u00f3rymi naturszczykami. Projekt niestety nie doszed\u0142 do skutku. Nieco p\u00f3\u017aniej Pasolini zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w stron\u0119 tekst\u00f3w \u015bredniowiecznych, w latach 1971\u20131974 adaptuj\u0105c kolejno Dekameron<\/em>, Opowie\u015bci kanterberyjskie<\/em> oraz arabsk\u0105 Ksi\u0119g\u0119 tysi\u0105ca i jednej nocy<\/em>, kt\u00f3re z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na tak zwan\u0105 \u201eTrylogi\u0119 \u017bycia\u201d. Kontestacyjno-lewicuj\u0105ce \u015bredniowiecze Pasoliniego by\u0142o jedyne w swoim rodzaju, niezale\u017cnie od nier\u00f3wnej warto\u015bci estetycznej. Szkoda jedynie, \u017ce nie by\u0142o go wi\u0119cej \u2013 re\u017cyser zosta\u0142 brutalnie zamordowany podczas realizacji nies\u0142awnego Sal\u00f2<\/em>, czyli 120 dni Sodomy<\/em> (1975), zamykaj\u0105cego jeden z bardziej fascynuj\u0105cych rozdzia\u0142\u00f3w w\u0142oskiego kina. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Pasoliniego zosta\u0142a na szcz\u0119\u015bcie nale\u017cycie doceniona przez europejskich wydawc\u00f3w w erze HD. \u201eTrylogia \u017bycia\u201d wraz z Mede\u0105<\/em>, Teorematem<\/em> i Sal\u00f2<\/em> zosta\u0142a wydana nak\u0142adem British Film Institute na siedmiu p\u0142ytach Blu-ray wraz z wieloma ciekawymi dodatkami, na przyk\u0142ad Notatkami do Orestei afryka\u0144skiej<\/em> z 1970 roku (BFI 2015; filmy dost\u0119pne s\u0105 tak\u017ce osobno). Natomiast W\u0142\u00f3czykij<\/em>, Ewangelia wed\u0142ug Mateusza<\/em> i Kr\u00f3l Edyp<\/em> s\u0105 dost\u0119pne na Blu-ray nak\u0142adem brytyjskiej Eureki (wszystkie reedycje z 2012 roku).<\/p>\n\n\n\n

\"162032833_301627387981899_3701225222015945111_n\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

Kadr z serialu Ja, Klaudiusz\/ materia\u0142y BBC<\/em><\/p>\n\n\n\n

Pisz\u0105c o Pasolinim w kontek\u015bcie antyku, warto te\u017c wspomnie\u0107 o Federico Fellinim (1920\u20131993), u kt\u00f3rego terminowa\u0142 przysz\u0142y re\u017cyser Kr\u00f3la Edypa<\/em> jako wsp\u00f3\u0142scenarzysta wspania\u0142ych Nocy Cabirii<\/em> (1957). Tytu\u0142owa posta\u0107 lu\u017ano nawi\u0105zywa\u0142a do klasycznej niemej epopei z 1914 roku, natomiast akcja Satyriconu<\/em> (1969) przenosi\u0142a nas do staro\u017cytnego Rzymu czas\u00f3w Gajusza Petroniusza, prawdopodobnego autora literackiego pierwowzoru. Fellini pokusi\u0142 si\u0119 o adaptacj\u0119 r\u00f3wnie ekscentryczn\u0105 co \u017cycie wsp\u00f3\u0142czesnych Neronowi patrycjuszy. W owym czasie autor La strady <\/em>(1954) kr\u0119ci\u0142 ju\u017c prawie wy\u0142\u0105cznie w atelier i w zwi\u0105zku z tym, Satyricon<\/em> jest przede wszystkim popisem fantazyjnej, ekstrawaganckiej scenografii i kostium\u00f3w. Poszczeg\u00f3lne kadry potrafi\u0105 zachwyci\u0107, ale ca\u0142o\u015b\u0107 z powodu swojej fragmentaryczno\u015bci moim zdaniem znacznie ust\u0119puje Rzymowi<\/em> (1972). Ten film, r\u00f3wnie epizodyczny co Satyricon<\/em>, by\u0142 jednak czym\u015b wi\u0119cej \u2013 reprezentowa\u0142 osobisty stosunek autora do Wiecznego Miasta,  zawiera\u0142 w sobie autotematyzm, quasi-dokumentaln\u0105 form\u0119 i psychoanalityczne tropy. To esej usi\u0142uj\u0105cy obj\u0105\u0107 wielowiekow\u0105 histori\u0119 miasta przez pryzmat kontrkulturowej, aktualnej rzeczywisto\u015bci (a wypada tu przypomnie\u0107, \u017ce Fellini by\u0142 przychylny m\u0142odzie\u017cowej kontestacji). S\u0105 tu sceny niezapomniane, jak przejazd ekipy Felliniego autostrad\u0105, podczas kt\u00f3rego mijaj\u0105 samochody, ko\u0144skie zaprz\u0119gi, ruiny, niesko\u0144czenie d\u0142ugie osiedla, policj\u0119 i czo\u0142gi. S\u0105 sceny bezlitosne wobec za\u015bciankowo\u015bci, nieobyczajno\u015bci i braku higieny rzymskiego proletariatu z czas\u00f3w m\u0142odo\u015bci Felliniego. Jest fenomenalny pokaz mody zakonnej.<\/p>\n\n\n\n

I jest wreszcie scena najbardziej nas tu interesuj\u0105ca, przedstawiaj\u0105ca odnalezienie pod tras\u0105 rzymskiego metra antycznej, starorzymskiej komnaty. Freski w zachowanym domostwie s\u0105 jak \u017cywe, zakonserwowane w idealnym stanie, jednak\u017ce dop\u0142yw powietrza powoduje ich momentaln\u0105 dewastacj\u0119. Ciekaw\u0105 interpretacj\u0119 tej sceny proponuje Chris Wagstaff w do\u0142\u0105czonym do brytyjskiego wydania Rzymu<\/em> wywiadzie. Przywo\u0142uje on wypowied\u017a Felliniego (nota bene<\/em> w odpowiedzi na zarzut Pasoliniego z czas\u00f3w S\u0142odkiego \u017cycia<\/em>, jakoby tw\u00f3rca Osiem i p\u00f3\u0142<\/em> mia\u0142 t\u0119 typowo katolick\u0105 przypad\u0142o\u015b\u0107 kochania wszystkich ludzi<\/em>), w kt\u00f3rej re\u017cyser stwierdzi\u0142, \u017ce zadaniem filmowca jest uwalnianie pod\u015bwiadomo\u015bci, wydobywanie tego, co ukryte, poprzez wizualn\u0105 reprezentacj\u0119<\/em>. Antyczne freski w odnalezionej komnacie mog\u0105 zatem symbolizowa\u0107 czas i \u017cycie, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma; \u017cycie przykryte grub\u0105 warstw\u0105 dwutysi\u0105cletniej europejskiej tradycji chrze\u015bcija\u0144skiej, niepozostawiaj\u0105cej miejsca na poga\u0144ski Rzym sprzed narodzin Chrystusa. Id\u0105c dalej, mo\u017cna by zapyta\u0107, czy we wsp\u00f3\u0142czesnym Rzymie jest miejsce na pojawiaj\u0105ce si\u0119 w filmie transparenty z napisem wykopa\u0107 klas\u0119 panuj\u0105c\u0105<\/em>. Albo odnie\u015b\u0107 t\u0119 sytuacj\u0119 do innych kraj\u00f3w nowo\u017cytnej Europy. Rzym<\/em> Felliniego jest istotnie wieczny; zawsze b\u0119dzie intrygowa\u0107, nie inaczej zreszt\u0105 jak nasze rodzime, halucynacyjne Sanatorium pod klepsydr\u0105<\/em> (W. Has, 1973). Filmy te wydaj\u0105 si\u0119 mie\u0107 ze sob\u0105 wi\u0119cej wsp\u00f3lnego ni\u017c tylko zbli\u017cone daty premier.<\/p>\n\n\n\n

Po \u015bmierci Pasoliniego, w\u0105tek staro\u017cytny rozwijany by\u0142 przez innych tw\u00f3rc\u00f3w europejskich. Rosn\u0105ca popularno\u015b\u0107 seriali telewizyjnych przyczyni\u0142a si\u0119 do powstania niew\u0105tpliwego arcydzie\u0142a w swoim gatunku, jakim jest trzynastoodcinkowy serial BBC Ja, Klaudiusz<\/em> (1976), dubbingowany i emitowany tak\u017ce w Polsce. Fabu\u0142a obejmuje okres oko\u0142o 70 lat panowania mi\u0119dzy innymi cesarzy Oktawiana Augusta, Tyberiusza, Kaliguli i samego Klaudiusza. Jego narracja opisuje burzliwe dzieje pocz\u0105tk\u00f3w Cesarstwa i licznych otru\u0107, kt\u00f3rych prowodyrk\u0105 by\u0142a Liwia, \u017cona Oktawiana i babcia niepe\u0142nosprawnego narratora. Za spraw\u0105 ograniczonego bud\u017cetu, wykluczaj\u0105cego zamaszyste sceny zbiorowe, fabu\u0142a Klaudiusza<\/em> skoncentrowa\u0142a si\u0119 na licznych zawi\u0142o\u015bciach genealogiczno-politycznych, na pierwszy plan wynosz\u0105c pierwszorz\u0119dne aktorstwo samej \u015bmietanki brytyjskiego kina i teatru, pocz\u0105wszy od Briana Blesseda w roli Oktawiana, a sko\u0144czywszy na Johnie Hurcie jako demonicznym, neurotycznym Kaliguli.<\/p>\n\n\n\n

W tym miejscu nale\u017ca\u0142oby \u0142askawie przemilcze\u0107 inn\u0105 ekranizacj\u0119 los\u00f3w psychopatycznego cesarza, mianowicie Kaligul\u0119<\/em> (1979) Tinto Brassa. Staro\u017cytno\u015b\u0107 w wersji porno by\u0142aby mo\u017ce wdzi\u0119cznym tematem na inny artyku\u0142; szkoda tylko, \u017ce w tym przedsi\u0119wzi\u0119ciu zmarnowa\u0142y sw\u00f3j udzia\u0142 talenty pokroju Helen Mirren i Malcolma McDowella (w kluczowych dla \u201efabu\u0142y\u201d scenach zast\u0119powanych przez tak zwanych zawodowc\u00f3w). Tak powoli dogorywa\u0142o zainteresowanie powa\u017cnych filmowc\u00f3w staro\u017cytno\u015bci\u0105. Dopiero z nastaniem ery cyfrowej, pozwalaj\u0105cej na wierniejsz\u0105 ni\u017c kiedykolwiek wcze\u015bniej rekonstrukcj\u0119 antyku na ekranie, od\u017cy\u0142a z\u0142ota epoka Hellady i Romy w Gladiatorze<\/em> (2000) Ridleya Scotta, Troi <\/em>(2004) Wolfganga Petersena oraz 300<\/em> (2006) Zacka Snydera, a tak\u017ce w wielu innych hollywoodzkich ba\u015bniach o bogach, herosach i tytanach, ch\u0119tnie korzystaj\u0105cych z dobrodziejstw CGI.<\/p>\n\n\n\n

W\u015br\u00f3d pozycji serialowych warto jeszcze wspomnie\u0107 Rzym<\/em> (2005), dwusezonow\u0105 koprodukcj\u0119 BBC oraz HBO, b\u0119d\u0105c\u0105 swoistym prequelem do Klaudiusza<\/em>. Tym razem oczywi\u015bcie nie zabrak\u0142o dynamicznych scen zbiorowych oraz brutalnych walk na arenie i poza ni\u0105. Najbardziej jednak interesuj\u0105ce jest tu codzienne \u017cycie przeci\u0119tnych \u017co\u0142nierzy, centuriona i jego pechowego kompana, wmieszanych w liczne i nierzadko tragiczne losy b\u0119d\u0105ce wypadkow\u0105 polityki, przypadku i odmiennych charakter\u00f3w dwojga protagonist\u00f3w. Centurion mo\u017ce sobie by\u0107 szanowanym centurionem \u2013 c\u00f3\u017c z tego, skoro \u017ceby wy\u017cy\u0107 jako weteran, musi wik\u0142a\u0107 si\u0119 w ciemne interesy i uk\u0142ady jako kupiec, b\u0105d\u017a te\u017c spr\u00f3bowa\u0107 si\u0142 w polityce za cen\u0119 niezale\u017cno\u015bci i dotychczasowego nonkonformizmu. Komentarz do spo\u0142ecznej sytuacji weteran\u00f3w wojennych powoduje, \u017ce serial zyskuje na atrakcyjno\u015bci fabularnej i pozwala wyizolowa\u0107 g\u0142\u00f3wny w\u0105tek z t\u0142a historycznego w spos\u00f3b, na jaki nie pozwala\u0142 Klaudiusz<\/em>. Cen\u0105 jest w\u0142a\u015bnie historia \u2013 podboj\u00f3w bitewnych, interwencji w Egipcie, triumwirat\u00f3w, politycznych i spo\u0142ecznych transformacji schy\u0142ku republiki \u2013 kt\u00f3ra niestety czasami schodzi na dalszy plan. Co\u015b za co\u015b. Jako szcz\u0119\u015bliwi posiadacze laptop\u00f3w, smart TV, odtwarzaczy 4K i mn\u00f3stwa wolnego czasu w dobie izolacji, mamy w czym wybiera\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Micha\u0142 Stencel<\/strong><\/p>\n\n\n\n

[1]<\/a> Eurypides, Medea<\/em>, [w:] Jan Kasprowicz, Przek\u0142ady, tom V<\/em>, wyd. W. Meisels, Krak\u00f3w 1931.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kadr z filmu Kr\u00f3l Edyp Kinowe fabu\u0142y z histori\u0105 w tle usi\u0142uj\u0105 pogodzi\u0107 ze sob\u0105 dwie tendencje \u2013 prawd\u0119 faktu i efektowno\u015b\u0107 inscenizacji. W zale\u017cno\u015bci od tego, czy m\u00f3wimy o produkcji stricte komercyjnej, czy autorskiej (zwykle niskobud\u017cetowej), proporcje ulegaj\u0105 przesuni\u0119ciu. W przypadku tych drugich cz\u0119sto mamy do czynienia z osobist\u0105 reinterpretacj\u0105 mitu przesz\u0142o\u015bci\u2026 Antyczna Grecja i Rzym by\u0142y wdzi\u0119cznym tematem dla filmowc\u00f3w od pocz\u0105tk\u00f3w [\u2026]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"wp_typography_post_enhancements_disabled":false,"footnotes":""},"categories":[16],"tags":[],"class_list":["post-364","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-nr-44-bliskosc"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/364","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=364"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/364\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":367,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/364\/revisions\/367"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=364"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=364"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=364"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}