{"id":394,"date":"2025-03-23T23:06:30","date_gmt":"2025-03-23T22:06:30","guid":{"rendered":"https:\/\/16mm.com.pl\/?p=394"},"modified":"2025-03-23T23:06:30","modified_gmt":"2025-03-23T22:06:30","slug":"wokol-zmeczonej-smierci-fritza-langa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/2025\/03\/23\/wokol-zmeczonej-smierci-fritza-langa\/","title":{"rendered":"Wok\u00f3\u0142 \u201eZm\u0119czonej \u015bmierci\u201d Fritza Langa"},"content":{"rendered":"\n
\"131471920_1069554326825493_7468259257422682250_n\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

Lubi\u0119 kino nieme. Nie do ko\u0144ca nawet wiem, dlaczego. Mimo \u017ce jest to forma archaiczna, z dzisiejszej perspektywy mo\u017ce nawet wybrakowana, to wci\u0105\u017c z niemal fetyszystycznym zapa\u0142em \u015bledz\u0119 kolejne wydawnictwa od\u015bwie\u017caj\u0105ce mniej lub bardziej znane filmy nieme na Blu-rayu. Jednym z kilku czo\u0142owych wydawc\u00f3w jest brytyjska Eureka, kt\u00f3ra posiada w swojej kolekcji prawdziwy klejnot \u2013 Zm\u0119czon\u0105 \u015bmier\u0107 <\/em>(1921) Fritza Langa.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Seria \u201eMasters Of Cinema\u201d Eureki, w ramach kt\u00f3rej ukazuj\u0105 si\u0119 obrazy nale\u017c\u0105ce do kategorii \u2013 jakby\u015bmy to dzisiaj okre\u015blili \u2013 premium<\/em>, jest warta szczeg\u00f3lnej uwagi. W\u015br\u00f3d film\u00f3w niemych dost\u0119pnych w tym zbiorze, presti\u017cowe miejsce zajmuj\u0105 dzie\u0142a kinematografii niemieckiej lat 20. XX wieku, z niemal\u017ce ca\u0142\u0105 \u00f3wczesn\u0105 filmografi\u0105 Fritza Langa na czele. W niniejszym tek\u015bcie chcia\u0142bym przybli\u017cy\u0107 film niezwyk\u0142y, inauguruj\u0105cy mi\u0119dzynarodow\u0105 karier\u0119 tego re\u017cysera.<\/p>\n\n\n\n

Niespe\u0142na sto lat po premierze, trzeba powiedzie\u0107, \u017ce Zm\u0119czona \u015bmier\u0107 <\/em>(1921; opisywana edycja: 2017) jest obrazem pechowo ulokowanym historycznie \u2013 pomi\u0119dzy Gabinetem doktora Caligariego <\/em>(1919, R. Wiene) a Nosferatu <\/em>(1922, F.W. Murnau), czyli bardziej popularnymi reprezentantami rodz\u0105cego si\u0119 ekspresjonizmu filmowego. Ponadto, Lang utrwali\u0142 si\u0119 w pami\u0119ci widz\u00f3w jako wybitny re\u017cyser kina gatunkowego, gdy\u017c jego najbardziej znane utwory, Metropolis<\/em> (1927), M<\/em> (1931) i trylogia o doktorze Mabuse (1922, 1933 oraz 1962), mo\u017cna okre\u015bli\u0107  mianem  film\u00f3w science fiction tudzie\u017c krymina\u0142\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

A Zm\u0119czona \u015bmier\u0107<\/em>? Mimo \u017ce wizualnie najbli\u017csza Nibelungom<\/em> (1924), nie jest przecie\u017c mitologicznym eposem, freskiem historycznym ani horrorem. Jednak to nie trudno\u015bci w sklasyfikowaniu przynale\u017cno\u015bci gatunkowej uczyni\u0142y ten film wartym zapami\u0119tania. Czym zatem wyr\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 obraz, kt\u00f3ry inspirowa\u0142 tak r\u00f3\u017cnych tw\u00f3rc\u00f3w, jak Ingmar Bergman, Luis Bu\u00f1uel czy Alfred Hitchcock? Odpowied\u017a na to pytanie w pierwszej kolejno\u015bci (poza oczywistymi u Langa walorami wizualnymi) wi\u0105\u017ce si\u0119 z nietypow\u0105 i nowatorsk\u0105 koncepcj\u0105 postrzegania czasu ekranowego, a dalej \u2013 z podatno\u015bci\u0105 na rozmaite interpretacje. Zanim jednak wyci\u0105gn\u0119 konkretne wnioski, musz\u0119 najpierw przybli\u017cy\u0107 fabu\u0142\u0119. Film ws\u0142awi\u0142 si\u0119 jedn\u0105 z pierwszych \u2013 o ile nie pierwsz\u0105 \u2013 pr\u00f3b spersonifikowania na ekranie \u015amierci. Tytu\u0142 Der m\u00fcde Tod <\/em>mo\u017cemy wi\u0119c traktowa\u0107 dos\u0142ownie. \u015amier\u0107, w pami\u0119tnej kreacji Bernharda Goetzkego, wyst\u0119puje w postaci ludzkiej \u2013 znu\u017conej i wyczerpanej, w czarnym p\u0142aszczu i kapeluszu z szerokim rondem\u2026 a czasami bez.<\/p>\n\n\n\n

Posta\u0107 \u015amierci pojawia si\u0119 w bli\u017cej nieokre\u015blonym niemieckim miasteczku, gdzie wykupuje (sic!) od w\u0142odarzy cz\u0119\u015b\u0107 ziemi s\u0105siaduj\u0105cej z cmentarzem. Ziemi\u0119 otacza wysokim murem, nie maj\u0105cym wej\u015bcia ani wyj\u015bcia,  kt\u00f3rego specyficzna powierzchnia pokryta jest nieregularnym wzorem przypominaj\u0105cym hieroglify. W tym samym czasie poznajemy par\u0119 g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w \u2013 \u015bwie\u017co upieczonych ma\u0142\u017conk\u00f3w (Walter Janssen oraz Lil Dagover, znana r\u00f3wnie\u017c z Caligariego<\/em>). Ich pocz\u0105tkowa beztroska ko\u0144czy si\u0119 kr\u00f3tko po przybyciu do miasta, gdy kobieta zauwa\u017ca, \u017ce jej m\u0105\u017c znikn\u0105\u0142, a razem z nim nieznajomy, w kt\u00f3rego towarzystwie przebywali (czyli \u015amier\u0107 we w\u0142asnej osobie). Przera\u017cona i pe\u0142na najgorszych my\u015bli, pod\u0105\u017ca do siedziby aptekarza, gdzie, by\u0107 mo\u017ce w odruchu samob\u00f3jczym, pije eliksir z mandragory.  Poprzedzaj\u0105ca to wydarzenie scena wykopywania mandragory przez aptekarza nawi\u0105zuje do malarstwa Caspara Davida Friedricha i takich obraz\u00f3w, jak Cmentarz w \u015bniegu<\/em> (1826). Temat ten p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej podejmie Werner Herzog w Zagadce Kaspara Hausera<\/em> (1974) czy Szklanym sercu<\/em> (1976), r\u00f3wnie\u017c przepojonych aur\u0105 niemieckiego romantyzmu.<\/p>\n\n\n\n

W tym momencie czas ekranowy zatrzymuje si\u0119. Jak dot\u0105d, byli\u015bmy skrz\u0119tnie informowani o up\u0142ywie czasu diegetycznego przez cz\u0119ste uj\u0119cia zegar\u00f3w i zawo\u0142ania miejskiego herolda (podobn\u0105 skrupulatno\u015b\u0107 mo\u017cemy odnotowa\u0107 w du\u017co p\u00f3\u017aniejszym westernie W samo po\u0142udnie <\/em>Zinnemanna). Zaraz po wypiciu eliksiru, punktualnie o 11:00, bohaterka zostaje tajemniczo przeniesiona pod mur otaczaj\u0105cy siedzib\u0119 \u015amierci \u2013 nie wiemy, czy \u017cyje, czy te\u017c umar\u0142a. Wiedziona wizj\u0105 dusz zmar\u0142ych \u2013 w tym duszy jej m\u0119\u017ca \u2013 przedostaje si\u0119 do \u015brodka, poprzez wysokie, dot\u0105d niewidoczne dla \u017cywych, drzwi o charakterystycznym ostro\u0142ukowym profilu (w podobnym progu stanie Max Schreck jako Nosferatu). Jest to jeden z kilku wartych zapami\u0119tania kadr\u00f3w z uwagi na manipulacj\u0119 proporcjami \u2013 dzi\u0119ki pozostawieniu bok\u00f3w kadru nieo\u015bwietlonych, drzwi wydaj\u0105 si\u0119 jeszcze wy\u017csze i smuklejsze.<\/p>\n\n\n\n

W kolejnej scenie i zarazem w najcz\u0119\u015bciej chyba przywo\u0142ywanych kadrach, kobieta ukazana jest wraz ze \u015amierci\u0105 w\u015br\u00f3d dziesi\u0105tek wysokich, p\u0142on\u0105cych \u015bwiec, symbolizuj\u0105cych dusze, kt\u00f3rych \u017cywot ziemski nie dobieg\u0142 jeszcze ko\u0144ca. W tle widzimy sklepienie, kt\u00f3re mog\u0142o zainspirowa\u0107 scenografi\u0119 podziemnej Morii w Dru\u017cynie Pier\u015bcienia<\/em> (2001, P. Jackson). Inscenizacja ta rzeczywi\u015bcie oddzia\u0142uje na wyobra\u017ani\u0119. Nawet epokowa dekoracja Caligariego<\/em>, pisze Lotte Eisner w Ekranie Demonicznym <\/em>(1952), wydaje si\u0119 w por\u00f3wnaniu zredukowana do p\u0142askich, \u015bci\u015ble linearnych arabesek<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

\"131890318_862503734580918_5404465708668951248_n\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

\u015amier\u0107 proponuje uk\u0142ad. Je\u015bli \u017conie uda si\u0119 ocali\u0107 p\u0142omie\u0144 cho\u0107 jednej z trzech wybranych \u015bwiec \u2013 czyli trzech \u017cywot\u00f3w, istniej\u0105cych w r\u00f3\u017cnych uk\u0142adach czasoprzestrzennych \u2013 jej m\u0105\u017c zostanie przywr\u00f3cony do \u017cycia. Nast\u0119pnie jeste\u015bmy \u015bwiadkami trzech oddzielnych historii: pierwsza z nich rozgrywa si\u0119 w Bagdadzie IX wieku, druga w renesansowej Wenecji, ostatnia jest wariacj\u0105 na temat \u015bredniowiecznych Chin. We wszystkich tych opowie\u015bciach wyst\u0119puje Goetzke w roli kata wykonuj\u0105cego trzykrotnie ten sam, najsurowszy wyrok Przeznaczenia. Historia pozostaje taka sama \u2013 kochanek umiera, gdy\u017c \u017cona nie jest w stanie w \u017caden spos\u00f3b zmieni\u0107 Przeznaczenia. Mo\u017ce jedynie biernie obserwowa\u0107 rozw\u00f3j wydarze\u0144; podobnie zreszt\u0105 jak my \u2013 widzowie. Kiedy ostatnia z trzech pr\u00f3b ko\u0144czy si\u0119 niepowodzeniem, posta\u0107 Lil Dagover powraca do \u015bwiata tera\u017aniejszego. \u015amier\u0107 daje jej ostatni\u0105 szans\u0119 \u2013 \u017c\u0105da innego \u017cycia w zamian za wskrzeszenie m\u0119\u017ca. Kobieta b\u0142aga o po\u015bwi\u0119cenie kolejno: aptekarza, \u017cebraka, starc\u00f3w z przytu\u0142ku \u2013 \u017cadne z nich jednak, cho\u0107 wszyscy zm\u0119czeni \u017cyciem i cierpi\u0105cy, nie zgadza si\u0119 na oddanie \u201eani jednego oddechu\u201d kosztem cudzego \u017cycia. Zrezygnowana i gotowa si\u0119 podda\u0107 bohaterka, zostaje zaskoczona po\u017carem budynku i w ostatnim odruchu ratuje przed \u015bmierci\u0105 niemowl\u0119 \u2013 sama jednak w po\u017carze umiera i w fina\u0142owej scenie filmu \u0142\u0105czy si\u0119 ze swoim m\u0119\u017cem w nowym, innym \u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n

Wszystkie wspomniane sekwencje obfituj\u0105 w kadry silnie wystylizowane, wysmakowane i oddaj\u0105ce charakter ka\u017cdej z trzech wymienionych epok. Jakkolwiek by z dzisiejszej perspektywy nie interpretowa\u0107 filmu (w kontek\u015bcie kinematografii niemieckiej b\u0119d\u0105cej u progu wielko\u015bci, b\u0105d\u017a te\u017c w kontek\u015bcie narodu b\u0119d\u0105cego u progu najg\u0142\u0119bszego wypaczenia idei Nietzschea\u0144skiego \u201enadcz\u0142owieka\u201d), wizualnie jest to dzie\u0142o ol\u015bniewaj\u0105ce i zaskakuj\u0105co dobrze zrealizowane. Nie utw\u00f3r \u201ewczesnego Langa\u201d, tylko autora ju\u017c wygodnie usadowionego na tej samej pozycji, z kt\u00f3rej uko\u0144czy realizacj\u0119 obydwu cz\u0119\u015bci Nibelung\u00f3w<\/em>. Co wi\u0119cej \u2013 Zm\u0119czona \u015bmier\u0107<\/em> nie sprawdzi\u0142aby si\u0119 dobrze w roli przyk\u0142adu kumuluj\u0105cego najbardziej charakterystyczne cechy ekspresjonizmu. Bo oto z jednej strony mamy dowody \u015bwiadcz\u0105ce o mistrzowskim opanowaniu gry \u015bwiat\u0142a i cienia\u2026<\/p>\n\n\n\n

\"131890580_423246045496163_4186581472165453251_n\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

\u2026a z drugiej, struktura fabularna ka\u017ce nam raczej widzie\u0107 w tym filmie efekty fascynacji dziewi\u0119tnastowieczn\u0105 fantasmagori\u0105, pe\u0142n\u0105 wszelkiego rodzaju orientalizm\u00f3w i koszmar\u00f3w sennych, a tak\u017ce Griffithowskim monta\u017cem r\u00f3wnoleg\u0142ym z Nietolerancji<\/em> (1917; zreszt\u0105 sekwencje babilo\u0144skie z tego filmu inspirowa\u0142y Langa). Cz\u0119\u015b\u0107 \u201echi\u0144ska\u201d obrodzi\u0142a w niezapomniane efekty trikowe, jak poch\u00f3d miniaturowych \u017co\u0142nierzy czy te\u017c podr\u00f3\u017c lataj\u0105cym dywanem.<\/p>\n\n\n\n

Ta druga scena sta\u0142a si\u0119 zreszt\u0105 przyczyn\u0105 op\u00f3\u017anienia ameryka\u0144skiej premiery Zm\u0119czonej \u015bmierci<\/em>, po wykupieniu prawa do dystrybucji przez Douglasa Fairbanksa. Aktor-gwiazdor, a zarazem producent kina niemego w Stanach Zjednoczonych, postanowi\u0142 wstrzyma\u0107 krajow\u0105 premier\u0119 dzie\u0142a Langa, do czasu uko\u0144czenia swojego w\u0142asnego hitu, Z\u0142odzieja z Bagdadu<\/em> (1924), opartego na wybranych ba\u015bniach z Ksi\u0119gi tysi\u0105ca i jednej nocy<\/em>. Wydaje si\u0119, \u017ce zapobiegliwo\u015b\u0107 Fairbanksa by\u0142a przesadzona. Zm\u0119czona \u015bmier\u0107<\/em> nie mog\u0142a konkurowa\u0107 z jednym z najdro\u017cszych hit\u00f3w \u00f3wczesnego Hollywoodu; Lang nie adaptowa\u0142 przecie\u017c \u017cadnej z Ba\u015bni\u2026<\/em>, a jedynie do nich nawi\u0105zywa\u0142. Tworzy\u0142 w\u0142asn\u0105 mitologi\u0119, kt\u00f3r\u0105 po Zm\u0119czonej \u015bmierci<\/em>, Nibelungach<\/em> i Metropolis<\/em> bardzo chcia\u0142a sobie przyw\u0142aszczy\u0107 Trzecia Rzesza. Autor czmychn\u0105\u0142 do Pary\u017ca tego samego dnia, kiedy Goebbels zaproponowa\u0142 mu funkcj\u0119 naczelnego re\u017cysera propagandy nazistowskiej.<\/p>\n\n\n\n

Zm\u0119czona \u015bmier\u0107<\/em> jest w sumie do\u015b\u0107 enigmatyczna i otwarta na r\u00f3\u017cne interpretacje. David Cairns w do\u0142\u0105czonym do p\u0142yty eseju audiowizualnym zauwa\u017ca, zgodnie zreszt\u0105 z angielskim t\u0142umaczeniem tytu\u0142u \u2013 Destiny<\/em> \u2013 \u017ce niepowodzenie \u017cony w uratowaniu swojego ukochanego, w ka\u017cdym z trzech epizod\u00f3w, podkre\u015bla fatum<\/em>, determinizm i fatalizm w wymowie utworu. Z kolei w pierwszym tomie przewodnika Kino, wehiku\u0142 magiczny<\/em> Adama Garbicza i Krzysztofa Klinowskiego mo\u017cemy przeczyta\u0107 o humanistycznym przes\u0142aniu dzie\u0142a, wyra\u017caj\u0105cym si\u0119 w \u2013 ostatecznie bezinteresownym \u2013 ocaleniu dziecka przed po\u017carem i oddaniu w\u0142asnego \u017cycia w imi\u0119 mi\u0142o\u015bci, \u201eprzezwyci\u0119\u017ceniu \u015bmierci mi\u0142o\u015bci\u0105\u201d. Sam jestem troch\u0119 rozdarty pomi\u0119dzy tymi dwoma interpretacjami i szczerze powiedziawszy nie zale\u017cy mi na opowiedzeniu si\u0119 po kt\u00f3rej\u015b ze stron. Zm\u0119czona \u015bmier\u0107<\/em> posiada tak wielk\u0105 si\u0142\u0119 oddzia\u0142ywania w sferze wizualnej i tak du\u017ce bogactwo odniesie\u0144, \u017ce ju\u017c sam potencja\u0142 tej wieloznaczno\u015bci sytuuje film w elitarnym gronie najwi\u0119kszych dokona\u0144 epoki niemej i zapewne nie tylko. Ideologiczne rozdarcie \u00f3wczesnej sztuki weimarskiej by\u0142o wszak\u017ce znakiem czas\u00f3w, pok\u0142osiem wojennej traumy i zapowiedzi\u0105 kolejnej epoki targanej konfliktami, cho\u0107 pragn\u0105cej \u015bwiata, kt\u00f3ry bezpowrotnie znikn\u0105\u0142<\/em>. Tak napisa\u0142a dziennikarka \u201eIndependent\u201d Jessica Duchen opisuj\u0105c oper\u0119 Die tote Stadt<\/em> E.W. Korngolda, kt\u00f3rej premiera odby\u0142a si\u0119 niespe\u0142na rok przed Zm\u0119czon\u0105 \u015bmierci\u0105<\/em>. Symptomatycznie, dramat ten traktowa\u0142 o \u015bmierci i by\u0142 stylistycznie rozci\u0105gni\u0119ty mi\u0119dzy p\u00f3\u017anoromantyczn\u0105 nostalgi\u0105 i ekspresjonistycznym Angst<\/em>. Brzmi znajomo?<\/p>\n\n\n\n

Na koniec kilka s\u0142\u00f3w o samym wydawnictwie, nie wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cym si\u0119 na tle innych reedycji w ramach serii \u201eMasters Of Cinema\u201d. Jest to tak zwany dual format <\/em>\u2013 zawiera dwie p\u0142yty, Blu-ray oraz DVD, z dok\u0142adnie t\u0105 sam\u0105 zawarto\u015bci\u0105. Do wyboru mamy jedynie napisy angielskie (plansze oczywi\u015bcie w j\u0119zyku niemieckim). Wersja Blu-ray oferuje najwi\u0119ksz\u0105 bezstratno\u015b\u0107 kompresji w\u015br\u00f3d reedycji dzie\u0142a, ale trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce mamy do czynienia z filmem\u2026 zaginionym. Oryginalny negatyw zosta\u0142 prawdopodobnie zniszczony, a ca\u0142o\u015b\u0107 odtworzona z najlepszych fragment\u00f3w zachowanych pozytyw\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie z Monachium i Tuluzy. Brakuj\u0105ce klatki z planszami zosta\u0142y odtworzone cyfrowo. W zwi\u0105zku z tym, cho\u0107 lepiej ju\u017c prawdopodobnie nie b\u0119dzie, jako\u015b\u0107 obrazu chwilami nieco ust\u0119puje filmom zeskanowanym z oryginalnych, dobrze zachowanych negatyw\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Micha\u0142 Stencel<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Lubi\u0119 kino nieme. Nie do ko\u0144ca nawet wiem, dlaczego. Mimo \u017ce jest to forma archaiczna, z dzisiejszej perspektywy mo\u017ce nawet wybrakowana, to wci\u0105\u017c z niemal fetyszystycznym zapa\u0142em \u015bledz\u0119 kolejne wydawnictwa od\u015bwie\u017caj\u0105ce mniej lub bardziej znane filmy nieme na Blu-rayu. Jednym z kilku czo\u0142owych wydawc\u00f3w jest brytyjska Eureka, kt\u00f3ra posiada w swojej kolekcji prawdziwy klejnot \u2013 Zm\u0119czon\u0105 \u015bmier\u0107 (1921) Fritza [\u2026]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"wp_typography_post_enhancements_disabled":false,"footnotes":""},"categories":[17],"tags":[],"class_list":["post-394","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-nr-43-bilans"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/394","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=394"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/394\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":395,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/394\/revisions\/395"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=394"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=394"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/16mm.com.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=394"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}